De zoektocht naar een nieuw kabinet is officieel van start gegaan. Verkiezingswinnaar Rob Jetten (D66) heeft oud-minister Wouter Koolmees gevraagd om bij alle partijleiders te polsen welke coalitie hun voorkeur heeft. Daarbij heeft Jetten zijn kaarten deels al op tafel gegooid: hij wil een middenkabinet, maar Yesilgöz (VVD) houdt haar poot stijf.
is politiek verslaggever van de Volkskrant.
Nog voordat het hele feest van de kabinetsformatie kon beginnen, had de oude nummer één van politiek Den Haag een mededeling. ‘Ik heb de heer Jetten gefeliciteerd met zijn overwinning’, zei Geert Wilders (PVV) dinsdagmiddag.
Het lijkt misschien een kleinigheid, maar op het Binnenhof vonden diverse partijleiders het tot vijf uur ’s middags nog best even spannend of de PVV-leider deze woorden over zijn lippen kon krijgen. Wilders had in de dagen na de stembusgang namelijk gesuggereerd dat er gesjoemeld was met de stemmen en vertraagde daarmee de start van de kabinetsformatie aanzienlijk.
Zes dagen na de verkiezingen ging de PVV-leider alsnog door de pomp. ‘Zowel PVV als D66 hebben geloof ik 26 zetels gehaald, maar de eerlijkheid gebiedt te zeggen dat de kans klein is dat er nog 30 duizend stemmen onze kant op komen.’
De woorden van Wilders maakten de weg vrij voor de start van de officiële zoektocht naar een nieuw landsbestuur. Verkiezingswinnaar Rob Jetten (D66) heeft inmiddels Wouter Koolmees aangewezen om bij alle partijleiders te gaan verkennen welke rol zij voor zichzelf zien in het toekomstige landsbestuur en welke coalitie hun voorkeur heeft.
Jettens eigen voorkeur heeft hij inmiddels verklapt. De beoogd premier wil een ‘stabiel middenkabinet dat met de grote thema’s aan de slag gaat’, zei hij dinsdag vol overtuiging. Daarmee doelt hij op een samenwerking tussen D66, CDA, VVD en GL-PvdA. Jetten noemt die combinatie ‘een logische’.
De andere variant, namelijk een kabinet ‘over rechts’ waarbij GL-PvdA wordt ingeruild voor JA21, ligt voor de aanstaande premier problematischer, al was het maar omdat die variant getalsmatig slechts op 75 zetels in de Tweede Kamer uitkomt. ‘Dat is geen meerderheid’, zei Jetten dinsdag. ‘En we hebben de afgelopen jaren gezien dat er een hoop kan gebeuren als je één of enkele Kamerleden mist op de dinsdag.’
Jetten refereert hier waarschijnlijk aan de stemming over de strafbaarstelling illegaliteit, die er door afwezigheid van een aantal Kamerleden op een dinsdag in juli onverwachts doorheen kwam. Hij wil maar zeggen: een ongeluk zit in een klein hoekje als je een coalitie vormt zonder een ruime Kamermeerderheid.
Bij de VVD zijn ze niet onder de indruk van Jettens redenering. Hij mag dan wel de beoogd premier zijn, maar de liberalen hebben zo hun eigen verkiezingsbelofte. Namelijk dat de VVD onder geen beding in een links kabinet met GL-PvdA zal stappen. Die woorden heeft VVD-leider Dilan Yesilgöz eindeloos herhaald tijdens de verkiezingscampagne.
Alle camera’s zwiepen dinsdagmiddag dan ook haar kant op als zij de roltrap naar de Tweede Kamer op komt om in gesprek te gaan over de kabinetsformatie. Is ze van gedachten veranderd? Stralend zegt Yesilgöz: ‘Wij houden woord.’ Wat haar betreft is er zelfs ‘geen enkel scenario denkbaar waarbij deze twee partijen in een kabinet komen’.
Ook niet nu GL-PvdA-leider Frans Timmermans is vertrokken en Jesse Klaver zijn plek heeft ingenomen, benadrukte ze: ‘Het ging niet om de heer Timmermans, het ging om de inhoud waar ze voor staan. Als je twee partijen hebt die zo ver uit elkaar liggen, krijg je in het midden iets gezapigs.’
Op zijn beurt moet Jetten glimlachen bij het horen van dit soort bezwaren. ‘We kennen de inzet van de partijleiders tijdens de campagne. Maar daarom hebben we ook een verkenner!’, zegt hij dinsdag vol zelfvertrouwen. Ook Jetten zal niet vergeten zijn dat Yesilgöz na afloop van de vorige verkiezingen in 2023 bovenaan dezelfde roltrap zei dat ze absoluut niet met de PVV in een kabinet zou stappen. Na maandenlange gesprekken liep het toch anders.
De D66-leider denkt dat ‘sommige partijleiders misschien wat vaker dan één keer bij de verkenner zullen langsgaan’ om daar de vraag te beantwoorden: ‘Zijn mensen bereid om over partijbelangen heen te stappen?’ Tussen de regels door zei Jetten dus: de VVD gaat nog wel overstag.
Maar zijn optimisme is nog buiten Henri Bontenbal gerekend. De CDA-leider heeft een cruciale positie in de kabinetsformatie en weet nog niet zo zeker dat het kabinet met GL-PvdA er komt. Hij heeft er geen principiële bezwaren tegen, maar dat heeft hij ook niet tegen een kabinet over rechts met JA21. ‘Het belangrijkste is dat we gesprekken voeren om te kijken of we er ‘inhoudelijk met elkaar kunnen uitkomen’.
Aan verkenner Koolmees zal het in elk geval niet liggen. De D66’er sloot vaker deals die nagenoeg onmogelijk bleken. Zo speelde hij een belangrijke rol in de formatie van 2017 toen D66 en de ChristenUnie samen in kabinet Rutte III stapten, terwijl dat voordien onmogelijk werd geacht vanwege de grote principiële verschillen tussen de twee partijen. In de formatie van 2021 bracht Koolmees ook het moeizame vierde kabinet-Rutte op de been.
‘Dat het ingewikkeld wordt, dat zie ik ook’, zei Koolmees dinsdag over het aankomende formatieproces. Desalniettemin heeft hij ‘veel zin’ om snel aan de slag te gaan. Over een week, op 11 november, levert hij een verslag in van zijn bevindingen. Daarna debatteert de Kamer op 13 november over de mogelijke coalities.
Luister hieronder naar onze politieke podcast De kamer van Klok. Al onze podcasts vind je op volkskrant.nl/podcasts.
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.