Formatie Met de aanstelling van Wouter Koolmees begint dinsdag de verkenning. Premier in spe Rob Jetten kiest voor een directe botsing met VVD-leider Dilan Yesilgöz, die op haar beurt vasthoudt aan het uitsluiten van GroenLinks-PvdA als coalitiepartner.
Rob Jetten (D66) na afloop van een bijeenkomst van lijsttrekkers en Kamervoorzitter Martin Bosma.
Op de eerste dag van de formatie is D66-leider Rob Jetten helder: een „breed middenkabinet” met D66, VVD, CDA en GroenLinks-PvdA heeft zijn voorkeur. VVD-leider Dilan Yesilgöz weigert die optie, omdat ze GroenLinks-PvdA uitsluit. Dat meldden beide partijleiders dinsdagmiddag aan een haag journalisten in het Tweede Kamergebouw, nadat alle fractievoorzitters bij Kamervoorzitter Martin Bosma (PVV) op bezoek zijn geweest om hun voorkeuren duidelijk te maken.
Jetten wil „een combinatie met meer dan 75 zetels en er is één combinatie die dat met vier partijen kan leveren”. Daarmee wijst Jetten de optie over rechts, waarbij JA21 in plaats van GroenLinks-PvdA zou meeregeren, voorlopig af.
De premier in spe kiest met deze houding op dag één van de vorming van zijn kabinet voor een directe botsing met VVD-leider Dilan Yesilgöz, die haar campagne stoelde op de belofte een kabinet met GroenLinks-PvdA uit te sluiten.
„Volgens mij is het nógal helder wat de VVD wil”, zei Yesilgöz dinsdagmiddag. Voor de VVD is GroenLinks-PvdA uitsluiten een belangrijk breekpunt: de partij heeft mede daardoor strategische stemmen verkregen. Slechts 17 procent van de VVD-kiezers is op dit moment voorstander van de centrumvariant, aldus een peiling van EenVandaag.
Volgens de maandag verkozen GroenLinks-PvdA-fractievoorzitter Jesse Klaver kan zijn partij zowel vanuit de oppositie als vanuit de coalitie „Nederland weer vooruithelpen”. Hij noemt de houding van de VVD „old school politics”.
Jetten maakt de blokkade die de VVD opwerpt klein, hij noemt het een „heldere inzet” voor de onderhandelingen, het woord ‘breekpunt’ neemt hij niet in de mond. Het CDA werpt geen blokkades op, benadrukt partijleider Henri Bontenbal. Alleen samenwerking met PVV en FVD sluit hij uit, zoals de meeste partijen.
Waar alle drie de partijen die waarschijnlijk in de coalitie zullen komen – D66, VVD, CDA – het over eens zijn, is dat een stabiel kabinet gevormd moet worden. Wat dat betekent, dáár hebben ze allemaal andere ideeën over.
De combinatie met JA21 noemt Jetten „niet stabiel”, omdat die 75 zetels zou hebben, terwijl 76 zetels nodig zijn voor een Kamermeerderheid. Géén meerderheid zou een probleem zijn, „we hebben dat de afgelopen jaren gezien, als je één of enkele Kamerleden mist” bij stemmingen „dat er dan een hele hoop kan gebeuren”. Hij doelt onder meer op de asielwetten van het demissionaire kabinet, die door de Kamer kwamen omdat een aantal linkse fracties niet compleet was bij de stemmingen.
Volgens CDA-leider Henri Bontenbal – die zich duidelijk zo constructief mogelijk wil opstellen – kan zo’n combinatie met 75 zetels wel stabiel zijn. Hij gaat ervan uit dat er altijd wel een aantal constructieve partijen is die willen meebewegen met de coalitie.
Of ook Yesilgöz 75 zetels genoeg vindt, laat ze in het midden: „Dat is voor mijn gesprek met de verkenner.” De VVD-leider heeft tijdens de campagne al laten weten ook bereid te zijn met bijvoorbeeld BBB te formeren, die de combinatie met JA21 aan een meerderheid kan helpen. Maar die partijen liggen inhoudelijk ver af van D66. JA21-leider Joost Eerdmans zelf vindt een kabinet met 75 zetels géén goed idee, al wil hij wel graag meeregeren.
Komende week gaat de dinsdag aangestelde verkenner Wouter Koolmees aan de slag om de verschillende coalitie-opties op een rij te krijgen. Koolmees, een D66-prominent die eerder minister is geweest, was in 2017 secondant in de formatie en in 2021 informateur. Hij wordt in Den Haag gezien als een constructieve bruggenbouwer.
Hij noemt de verkiezingsuitslag „best complex” en benoemt dat tijdens de campagne „stevige voorkeuren” zijn uitgesproken – dat lijkt een verwijzing naar de VVD. Volgens Koolmees worden tijdens verkiezingen de onderlinge verhoudingen „in elkaar geslagen” en „broos gemaakt”, hij hoopt die enigszins te herstellen. Hij wordt geen informateur, zegt hij, vanwege zijn functie als president-directeur van de NS.
Op 11 november komt hij met zijn rapport, op 12 november treedt de nieuwe Kamer aan en op 13 november debatteert die Kamer over de verkenning.
Er zit dus haast achter deze eerste verkenningsfase, en dat legt druk op de posities die partijen kiezen. Vrijwel alle Nederlandse partijen hebben aan de kiezer beloofd zo snel mogelijk een nieuw kabinet op het bordes te zetten. Vaak ging het zelfs over een formatie vóór de Kerst. Als het nu niet vlot met de formatie, is de vraag wie wordt neergezet als de treuzelaar.
Tijdens de campagne schilderden Bontenbal en Jetten de VVD af als kinderachtig en weinig constructief omdat die partij GroenLinks-PvdA uitsluit. Yesilgöz zou het landsbestuur nodeloos ingewikkeld maken, voor eigen gewin. Nu de verkenningsfase daadwerkelijk is begonnen is achter de schermen te horen dat de partijen geen geduld hebben voor de houding van de VVD-leider.
De realiteit is wel dat de VVD cruciaal is, voor alle voor de hand liggende coalities. Extra complex: de gemeenteraadsverkiezingen zijn al in maart van volgend jaar. Het zou voor de VVD electoraal pijnlijk kunnen zijn om vóór die verkiezingen een draai te maken. Maar maandenlang neergezet worden als onverantwoordelijk, is ook pijnlijk.
Terwijl D66 zich opmaakt voor een mogelijk zeer taaie formatiestrijd, houdt de tweede partij van Nederland zich koest. PVV-leider Geert Wilders heeft ondanks zijn 26 zetels – net zoveel als D66 – geen rol in deze formatie.
Wilders had dinsdag dan ook weinig te melden, behalve dat hij akkoord is met de aanstelling van Koolmees. Ook erkende hij de verkiezingswinst van D66, nadat hij de afgelopen week twijfel zaaide over het tellen van de stemmen. Wilders had gesuggereerd dat de stemmingen gemanipuleerd waren in het voordeel van D66, zonder daarvoor enig bewijs aan te dragen.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC