Belastingen De Tweede Kamer kan de manier waarop de overheid belastingen int niet goed controleren. De informatie is incompleet en versnipperd. Zo wordt het moeilijker het belastingstelsel te versimpelen en verbeteren, constateert de Algemene Rekenkamer.
Jaarlijks ontvangt de Belastingdienst enkele honderden miljarden aan belastingen. De controle daarop vertoont grote gaten.
De Tweede Kamer heeft onvoldoende mogelijkheden de belastinginkomsten van de overheid adequaat te controleren. Het ontbreekt het parlement aan overzicht, verwachte en gerealiseerde inkomsten lopen vaak zonder toelichting sterk uiteen en bovendien maakt Financiën geen melding van lopende juridische procedures die mogelijk tot tegenvallers leiden. Het resultaat is dat de Tweede Kamer, waarvoor de controle van kabinetsbeleid de belangrijkste taak is, voor een goed deel in het duister tast over herkomst en doel van ruim 300 miljard euro aan belastingontvangsten.
Deze keiharde conclusie trekt de Algemene Rekenkamer in het deze dinsdag verschenen rapport Verantwoord belasten. Het risico bestaat dat plannen om het belastingstelsel doeltreffender, doelmatiger en eenvoudiger te maken door de gebrekkige informatie spaak lopen, aldus de Rekenkamer. Doordat Financiën geen verantwoording aflegt over de fiscale maatregelen in het jaarlijkse belastingplan, blijft onduidelijk of die maatregelen uitpakken zoals verwacht was.
De rijksoverheid haalt dit jaar naar verwachting voor 301 miljard euro aan belastingen op. Die opbrengsten zijn het resultaat van de grondslag (datgene waarover belasting wordt geheven) en een tarief (de hoogte van de belasting). Samen met 133 miljard euro aan premies voor de sociale verzekeringen vormen die inkomsten de basis voor de 434 miljard euro aan overheidsuitgaven dit jaar. Maar waar ministeries die uitgaven vaak tot in detail plannen én verantwoorden, ontbreekt zo’n overzicht voor de belastingen, stelt de Rekenkamer vast. De belastingontvangsten zijn verdeeld over verschillende jaarverslagen en begrotingsartikelen.
Daarbij is de verantwoording veel te grofmazig. De Rekenkamer noemt als voorbeeld dat de opbrengsten van de inkomstenbelasting bestaan uit de belasting op inkomen uit werk én belasting op inkomen uit vermogen (box 1, 2 en 3). De Kamer krijgt alleen het totaal te zien, terwijl uitsplitsing mogelijk is. Zo blijft onduidelijk wat de effecten zijn van een verschuiving van belasting op arbeid naar vermogen of omgekeerd. Ook ontbreekt het aan details over de 40 miljard euro aan vennootschapsbelasting, waardoor de Kamer niet weet welk deel ervan van midden- en kleinbedrijf komt en welk deel van multinationals. Iets soortgelijks geldt voor de 80 miljard euro omzetbelasting (btw): nergens staat welke consumptie wat opbrengt. Sturen op gewenst gedrag door de btw te verhogen of verlagen wordt zo één grote gok.
De Rekenkamer ziet het ook als fundamenteel probleem dat de belastingopbrengsten boekhoudkundig los lijken te staan van de fiscale maatregelen. Simpel gezegd worden de belastingopbrengsten geboekt en verantwoord in het jaar dat ze ontvangen worden (op kasbasis, in jargon). Beter zou het zijn, aldus de Rekenkamer, de belastingopbrengsten te verantwoorden in het jaar dat de belastbare feiten plaatsvinden (op transactiebasis). Dat komt de controleerbaarheid van het beleid ten goede.
Zo boekte het ministerie van Financiën in 2023 en 2024 een belastingmeevaller van 11 miljard euro in box 1 en 2 zonder toelichting in. De Rekenkamer onthulde al eerder dat die meevaller vooral een verschuiving bleek, veroorzaakt door een per 2024 aangekondigde verhoging van de belasting in box 2 (voor directeuren-grootaandeelhouders). Deze belastingbetalers anticipeerden op de aangekondigde verhoging door te schuiven met hun geld.
Sowieso wijken de gerealiseerde belastinginkomsten veel vaker en veel meer af van de ramingen dan de overheidsuitgaven. De zogenoemde ‘jubelton’, de belastingvrije schenking van 100.000 euro voor de eigen woning, zou volgens Financiën een belastingderving van 104 miljoen in 2013 en 2014 samen opleveren. In de praktijk was dat tien keer meer: de fiscus liep 1 miljard euro aan belastingen mis door de jubelton.
De Rekenkamer constateert dat Financiën de facto nauwelijks verantwoording aflegt over de belastingontvangsten en andere fiscale maatregelen. Weliswaar wordt jaarlijks een bijlage aan het Financieel Jaarverslag van het Rijk toegevoegd, maar dat valt wettelijk buiten de controle van de Rekenkamer. Ook wijkt Financiën daardoor af van de gangbare verantwoording die voor de begroting geldt. Zo is er geen meerjarig overzicht van belastingontvangsten. Dat moet en kan beter, aldus de Rekenkamer, die een handvol concrete aanbevelingen doet aan het ministerie van Financiën.
Het dinsdag gepresenteerde rapport sluit aan bij eerdere bevindingen over de ondoorzichtigheid van het belastingbeleid. Zo stelde ‘ambtelijk’ Financiën afgelopen juli vast dat van 116 onderzochte fiscale regels (goed voor 167 miljard euro aan belastingontvangsten) er 53 niet effectief zijn, of niet tegen redelijke kosten hun doel bereiken. Die 53 negatief beoordeelde regeling zijn goed voor 85 miljard aan belastinginkomsten.
In reactie op het rapport toont demissionair minister van Financiën Eelco Heinen (VVD) zich bereid de informatievoorziening aan het parlement fors te verbeteren. Zo wil hij meer inzage geven in de grondslag waarop de belasting geïnd wordt (arbeid, kapitaal, consumptie), en kijken of in meer detail gerapporteerd kan worden over inkomsten- en vennootschapsbelasting. Dan weet de Kamer beter waar ze op stuurt bij nieuwe maatregelen. Ook gaat Heinen proberen de belastinginkomsten beter te koppelen aan het beleid in plaats van het moment van ontvangst.
De minister houdt staande dat de hoogte van de belastingontvangsten „niet los te zien [is] van economische keuzes van burgers en bedrijven, waarop de overheid beperkt invloed heeft”. Anders dan overheidsuitgaven blijven belastingopbrengsten, net als inflatie of economische groei, „beperkt beheersbaar”. Niettemin zal hij verschillen tussen verwachte en gerealiseerde belastingopbrengsten in de toekomst uitvoeriger gaan toelichten.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Een overzicht van de verhalen die de economieredactie vandaag heeft gemaakt
Source: NRC