is bestuurskundige en filosoof.
Is het huidige populisme een probleem of een symptoom? Dat werd mij één week voor de verkiezingen gevraagd tijdens een debatavond. Dat zijn eigenlijk twee vragen, reageerde ik, en beide wil ik graag beantwoorden. Met de eerste ben ik snel klaar. Ik zie populisme als een verwerpelijke vorm van politiek waarbij leiders de maatschappelijke onvrede uitsluitend aangrijpen om zittende bestuurders aan te vallen en daarmee hun eigen macht te versterken. Maar de tweede vraag is lastiger. Dan gaat het om achterliggende processen die populisme veroorzaken en daar kun je verschillend tegen aankijken.
Hoewel velen menen dat dit fenomeen op sociale spanningen berust, wijst de socioloog Jan-Willem Duyvendak dat van de hand. Volgens hem valt het met de verschillen in Nederland best mee. Hij schrijft dat het contrast tussen rijke en arme, tussen hoog- en laagopgeleide en zelfs dat tussen autochtone en allochtone burgers juist verminderde. Politieke boosheid is volgens hem vooral een kwestie van gevoel en geen maatschappelijke realiteit.
Anderen wijzen erop dat dergelijke gevoelens zich breder verspreiden dan voorheen. Zo noemde Francis Fukuyama in een recent essay negen mogelijke oorzaken voor de onvrede van dit moment met als conclusie dat de komst van het internet de voornaamste factor is. Het werkt als een megafoon die bestaande gevoelens van onvrede op een ongekende wijze versterkt en uitvergroot.
Ook los van internet zou die onvrede kunnen toenemen. Zo legde het SCP onlangs een baaierd aan machteloosheid en onbehagen onder Nederlandse burgers bloot. Zij ervaren op economisch, politiek, cultureel én moreel gebied allerlei vormen van verval en wel over een periode van bijna twee decennia. Ze klagen erover dat politici lak hebben aan de waarden die Nederland van oudsher kenmerken. Ze gaan gebukt onder toenemende onzekerheid en ze verwachten actie van de overheid. Wat op geen enkele manier gebeurt.
Onder deze omstandigheden is het niet vreemd dat de roep om sterke mannen volop leeft. Hoewel democratisch leiderschap als gevolg van een lange evolutie onze voorkeur heeft, zijn we in tijden van onzekerheid of grote nood geneigd om ons lot in handen te leggen van een autocraat. Dat deed zich de afgelopen eeuwen in het Westen vaker voor. Daarvoor moest een hoge prijs worden betaald, maar dat telt door ons gebrek aan historisch besef helaas niet mee. Zo zou het huidige populisme vooral uit wereldwijde onzekerheid te begrijpen zijn.
Deze verklaring heeft echter één probleem. Waarom neemt populisme vrijwel overal rechts-radicale vormen aan? De huidige onzekerheid is zo zeer verbonden met de dynamiek van ons kapitalistische systeem dat linkse vormen van populisme heel sterk hadden kunnen zijn. Drie ontwikkelingen verklaren waarom die nauwelijks succes hebben.
Op economisch vlak speelt mee dat Nederland nogal veranderd is. Ons land werd de afgelopen halve eeuw veel ondernemender. Letterlijk, zoals blijkt uit de sterke groei van aantal zzp’ers terwijl de klassieke arbeider gaandeweg verdwijnt. Maar ook figuurlijk in de zin dat we onze autonomie op elk vlak benadrukken. We zitten niet te wachten op groepen of gemeenschappen die onze bewegingsvrijheid inperken. Bijgevolg groeit het electoraat met liberale voorkeuren.
Op sociaal gebied is van belang dat de negatieve gevolgen van globalisering sinds de millenniumwisseling breed worden gevoeld. Het varieert van bedrijven die vertrekken tot de komst van vreemdelingen die men in het eigen dorp moet opvangen. Daarmee wordt het besef van nationale verbondenheid veel sterker dan voorheen. Bijgevolg groeit ook het electoraat dat nationalistisch denkt en voelt.
Ten slotte geldt op cultureel gebied dat progressieve idealen vanaf de jaren zestig door vrijwel iedereen werden omarmd, niet in de laatste plaats door bestuurders en politici. Zo kwam de openbare orde sterk in het teken van emancipatie, vernieuwing en diversiteit te staan. De moeilijkheid is evenwel dat deze tendens bij meer conservatieve burgers op weerstand stuit. Zij willen terug naar de oude verhoudingen. Bijgevolg groeit het electoraat met autoritaire voorkeuren eveneens.
Dit alles biedt volop kansen voor politici met een verhaal dat autocratische, nationalistische én liberale elementen combineert. Hun streven om de maatschappelijke onvrede in een publieke agenda te vertalen heeft ontegenzeggelijk succes. We mogen de leiders van dit nationaal-liberalisme niet met die van het vroegere nationaalsocialisme vereenzelvigen, maar er zijn wel raakpunten.
Woensdag bleek dat de meerderheid van Nederland iets anders wil.
Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant