Als winnaar van de verkiezingen komt D66-leider Rob Jetten dinsdag met de naam van een verkenner. Die moet de kabinetsformatie in gang zetten. Wie is deze figuur?
is politiek verslaggever van de Volkskrant en schrijft onder meer over justitie.
Waar komt de functie ‘verkenner’ vandaan?
Tot en met 2010 gingen de fractievoorzitters na landelijke verkiezingen op bezoek bij het staatshoofd, toen nog koningin Beatrix. De partijleiders gaven in het paleis hun visie op de uitslag. Ook de beide Kamervoorzitters en de vicepresident van de Raad van State adviseerden de koningin. Op basis van de adviezen die tezamen een meerderheid vormden, stelde Beatrix een of meerdere informateurs aan. Zij kregen de opdracht te gaan werken aan een kabinet dat kon rekenen op voldoende steun in de Staten-Generaal (Eerste en Tweede Kamer).
In 2012 besloot de Tweede Kamer de kabinetsformatie geheel in eigen hand te nemen. Die van 2010 was onoverzichtelijk verlopen. In de Grondwet ligt niets vast over de kabinetsformatie, behalve over het sluitstuk (de benoeming door en beëdiging van bewindslieden bij de koning). Op initiatief van D66 werd in het Reglement van Orde van de Kamer opgenomen dat de nieuw gekozen Kamer voortaan zou debatteren over het aanstellen van de informateur.
Dat leidde wel tot de vraag: hoe gaan we beginnen? De nieuwe Kamer treedt pas twee weken na de verkiezingen aan. Eerst moet de Kiesraad de definitieve uitslag vaststellen en moet afscheid worden genomen van de oude Kamer. Toenmalig Kamervoorzitter Gerdi Verbeet (PvdA) bedacht dat zij de dag na de verkiezingen alle fractievoorzitters zou ontvangen voor de eerste reacties.
VVD-leider Mark Rutte, die de verkiezingen in 2012 won, stelde voor demissionair minister Henk Kamp wat voorwerk te laten doen. Kamp zou als ‘verkenner’ aan de slag gaan en een kort verslag maken. Daar kon de nieuwe Kamer dan over debatteren om vervolgens een of meerdere informateurs aan te stellen.
Is de verkenner sindsdien een succes gebleken?
Ja en nee. Kamp ging na zijn verkenning verder als informateur, samen met PvdA-leider Wouter Bos. Zij legden in korte tijd de basis voor het kabinet-Rutte II.
De eerste dagen na de verkiezingen in 2017 gaven een vergelijkbaar beeld. Demissionair minister Edith Schippers werd verkenner en vervolgens informateur. Maar de kabinetsformatie bleek veel moeilijker. De poging om een kabinet van VVD, CDA, D66 en GroenLinks te smeden mislukte. Het werd, na een interventie door veteraan Herman Tjeenk Willink en een informatieronde met voormalig VVD-minister Gerrit Zalm, een combinatie van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie.
In 2021 week de Kamer af van de nieuw gegroeide gewoonte dat de grootste partij de verkenner levert. Besloten werd tot twee verkenners: een van verkiezingswinnaar VVD (Annemarie Jorritsma, fractieleider Eerste Kamer) en een van grootste stijger D66 (demissionair minister Kajsa Ollongren).
Toen Ollongren positief testte op corona en haastig het Binnenhof verliet, werd zij gefotografeerd met leesbare documenten onder haar arm. Daarop stond onder meer: ‘Positie Omtzigt, functie elders’. Het zette een keten van gebeurtenissen in gang, met onder meer het aanstellen van de demissionaire ministers Tamara van Ark (VVD) en Wouter Koolmees (D66) als nieuwe verkenners. Wat volgde, werd de langste kabinetsformatie ooit.
Welke lessen werden getrokken?
Hoogleraar staatsrecht Paul Bovend’Eert, inmiddels emeritus, evalueerde op verzoek van de Tweede Kamer met andere Nijmeegse wetenschappers de eerste drie formaties nieuwe stijl. Was aanvankelijk de belangrijkste les dat de koning ondanks zijn afwezigheid wel goed geïnformeerd moest blijven, na de tweede en derde formatie ging de aandacht vooral uit naar de verkenner. Die moest, was de conclusie, ‘één persoon’ zijn, met ‘enige afstand tot de dagelijkse politiek’. Bovendien moest de taakopvatting ‘zeer beperkt’ zijn: niet te politiek, maar inventariseren hoe de partijleiders de uitslag beoordelen en rust brengen na doorgaans verhitte campagnes.
In 2023 won PVV-leider Geert Wilders de verkiezingen en kwam hij op de proppen met senator Gom van Strien als verkenner. Diens aanstelling duurde twee dagen, omdat door publicaties in NRC over een fraudezaak ernstige twijfels rezen over zijn integriteit. Van Strien werd opgevolgd door Ronald Plasterk (PvdA), die ook informateur werd. Zijn werk werd voortgezet door Kim Putters (PvdA), voorzitter van de Sociaal-Economische Raad, en later door staatsraad Richard van Zwol (CDA) en SGP-politicus Elbert Dijkgraaf.
Anders dan zijn voorgangers gaf Kamervoorzitter Martin Bosma dit keer geen opdracht voor een externe evaluatie – van wat opnieuw een rommelige formatie was. Het dagelijks bestuur van de Kamer beperkte zich tot ‘een ambtelijke evaluatie’ met een ‘beperkte reikwijdte’.
Hoe nu verder?
In een zogenoemde voorlichting over de verkenningsfase uit oktober 2023, per motie door de Kamer gevraagd, opperde de Raad van State dat de rol van verkenner belegd kan worden bij ‘een vast ambt’. Dit omdat is gebleken hoe ‘kwetsbaar’ diens rol is. De Raad noemde daarbij de vicepresident van de Raad van State als mogelijkheid.
Geen wonder dat de laatste dagen de naam van Thom de Graaf rondgaat. Behalve de huidige vicepresident is hij voormalig D66-politicus. Het zou betekenen dat in plaats van de koning nu de ‘onderkoning’, zoals de vicepresident wel wordt genoemd, de eerste fase van de formatie doet.
‘Wij van WC Eend adviseren WC Eend’, reageert Bovend’Eert lachend. ‘Ik zou me ook kunnen voorstellen dat De Graaf in een volgende fase wordt ingezet en je nu iemand als Kim Putters aanzoekt. De les van de voorgaande keren is vooral dat de verkenner zijn taak zeer beperkt moet opvatten. Wat dat betreft vond ik D66-leider Rob Jetten nog wat onduidelijk in zijn eerste reactie. (Jetten zei vrijdag: ‘Het is aan de verkenner om alle opties te gaan bekijken’, red.) Als de nieuwe verkenner inhoudelijke overleggen gaat doen, loopt het meteen weer mis.’
Luister hieronder naar onze politieke podcast De kamer van Klok. Al onze podcasts vind je op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant