De inname van de Soedanese stad El Fasher ging vorige week gepaard met de moord op mogelijk duizenden etnische Afrikanen door Arabische milities. De internationale gemeenschap laat het gebeuren. Wie heeft de macht om in te grijpen en waarom gebeurt het niet?
is buitenlandredacteur van de Volkskrant. Ze schrijft over Afrika en het Mondiale Zuiden.
Frustratie. Woede. Machteloosheid. Dat kwam los toen de inname van de Soedanese stad El Fasher vorige week uitmondde in de moord op mogelijk duizenden etnische Afrikanen door Arabische milities, het scenario waarvoor experts al maanden waarschuwden. De Rapid Support Forces (RSF) ‘doden al jaren mensen, en we hebben niemand er iets tegen zien doen’, zei een arts tegen de The Washington Post. ‘Dus wat heeft het voor zin om met jullie te praten?’
De desinteresse valt inderdaad niet te ontkennen. In vergelijking met de vele aandacht voor Oekraïne en Gaza is de wereld stil en passief rondom Soedan. Toch is desinteresse waarschijnlijk maar een deel van de verklaring. De Soedanoorlog is een haast onnavolgbaar web van macht en invloed. Er zijn maar een paar landen bij machte om een oplossing te forceren. Welke zijn dat, wat kunnen ze doen en waarom gebeurt het niet?
Het ligt voor de hand om voor een oplossing eerst naar de twee strijdende partijen te kijken. De Soedanese Armed Forces (SAF) staan aan de ene kant. Het andere kamp wordt gevormd door de Rapid Support Forces, een paramilitaire organisatie die is voortgekomen uit de Arabische Janjaweed die begin deze eeuw genocide pleegde in Darfur.
Ooit waren de twee legers bondgenoten. Ze trokken gezamenlijk op toen Soedans oud-dictator Omar al-Bashir in 2019 na protesten werd afgezet. Samen pleegden ze een staatsgreep op de overgangsregering die Soedan op een democratisch pad moest brengen. Zo stortten ze Soedan in 2021 in chaos.
Al snel raakten de SAF en RSF verwikkeld in een machtsstrijd, die werd uitgevochten via de goudsector. Goud werd Soedans belangrijkste inkomstenbron nadat Zuid-Soedan zich in 2011 had afgesplitst en de meeste oliereserves had meegenomen.
De RSF en aanverwante milities bestieren van oudsher de goudmijnen in de westelijke regio’s Darfur en Kordofan. De milities smokkelen het goud via Tsjaad en Libië naar de Verenigde Arabische Emiraten (VAE), waar het in Dubai de internationale goudmarkt op gaat. De RSF krijgen in ruil daarvoor wapens uit de VAE. Toen de RSFhun goudproductie verhoogden, liep de spanning tussen de voormalig bondgenoten op.
De RSF proberen sinds april 2023 de macht over heel Soedan te grijpen. Dat doen ze niet alleen. Ze krijgen hulp van andere Soedanese milities en van de VAE, al ontkennen die hun aandeel in de strijd.
De VAE hebben naast goudsmokkel andere motieven om de RSF te steunen, zegt Will Brown, beleidsadviseur Afrika bij denktank European Council on Foreign Relations. ‘Het gaat om macht in de regio, toegang tot de Rode Zee en het veiligstellen van agrarische belangen.’
De SAF krijgen ook hulp. In eigen land komt die van meerdere milities, waaronder een aantal uit Darfur. Die herinneren zich de verschrikkingen die de Janjaweed twintig jaar geleden aanrichtte. Zonder hun bijstand was de stad El Fasher al veel eerder in handen van de RSF gevallen.
De SAF hebben ook buitenlandse bondgenoten. Egypte ontkent betrokkenheid, maar uit onderzoek van The Wall Street Journal blijkt dat het buurland de SAF steunt met wapens. Egypte wil zo vermoedelijk de chaos in zijn achtertuin beperken en afkomen van de vele vluchtelingen uit Soedan. Ook Iran levert wapens aan de SAF, blijkt uit Amerikaans onderzoek, waarschijnlijk om via Soedan toegang te krijgen tot de Rode Zee om zo de Houthi's uit Jemen van dienst te zijn. Ondertussen verdienen landen als Turkije en Rusland met wapenverkoop geld aan de oorlog.
De sleutel tot de Soedanoorlog ligt daarom niet alleen bij de twee strijdende partijen in Soedan. De SAF en RSF hebben gewapende bondgenoten in eigen land, die ze moeten meekrijgen in een eventueel bestand. En het zijn vooral de grote wapenleveranciers uit het buitenland, waarvan de VAE veruit de belangrijkste is, die bepalen hoelang de legers kunnen doorvechten.
‘Om een bestand te forceren, heb je een speler nodig met de macht om alle betrokken partijen aan tafel te krijgen’, zegt Brown. De vraag is: wie kan dat?
De oud-kolonisator van Soedan, het Verenigd Koninkrijk, heeft die macht niet meer. Dat bleek begin dit jaar al, toen het Britse streven naar een staakt-het-vuren spaak liep. Europa kan een beetje druk uitoefenen op de VAE, bijvoorbeeld door via de Verenigde Naties af te dwingen dat het land openheid geeft over wapenleveranties aan de RSF.
Maar het instellen van sancties ziet Brown niet gebeuren. ‘De EU wordt het al niet eens over Oekraïne, laat staan over de Verenigde Arabische Emiraten, een land waarvan we zeer afhankelijk zijn als het aankomt op buitenlandse investeringen.’
De enige twee landen die serieuze onderhandelingen kunnen afdwingen, zijn de Verenigde Staten en China. Maar ook die landen maken weinig aanstalten om die rol op zich te nemen. Voor de Amerikaanse president Donald Trump speelt waarschijnlijk mee dat zijn familieleden handelsbelangen in de Verenigde Arabische Emiraten hebben en dat hij het land nodig heeft in de regio.
‘Het zou een aantal jaar geleden ondenkbaar zijn geweest dat we zo’n niveau van geweld zien, een mogelijke genocide, en dat niet één keer wordt gesproken over humanitair ingrijpen, al is het maar met een missie van de Afrikaanse Unie’, zegt Brown. ‘Het laat zien dat we tegenwoordig leven in een wereld die draait om economische belangen en macht. En het eerlijke verhaal is dat Soedan iedereen te weinig interesseert om economische belangen voor op het spel te zetten.’
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant