Susana de Sousa Dias | Filmmaker De Portugese filmmaker Susana de Sousa Dias is dit jaar eregast op het IDFA in Amsterdam. Als een forensisch detective maakt ze films met archiefmateriaal, dat ze vertraagt, versnelt, herhaalt en waar ze op inzoomt – tot er details en patronen zichtbaar worden die anders over het hoofd worden gezien
De Portugese filmmaker Susana de Sousa Dias.
Het was eigenlijk bij toeval dat Susana de Sousa Dias haar onderwerp als filmmaker vond. De toenmalige filmstudent werd ergens rond het jaar 2000 gevraagd om een documentaire te maken over de Portugese filmgeschiedenis en opeens vroeg ze zich af: wat is dat eigenlijk, de filmgeschiedenis van mijn land? Ze ontdekte dat er archieven vol vergeten films en foto’s waren. Ze vond geen vrolijke speelfilms, maar propagandafilms van vijftig jaar militaire dictatuur die een politieke fictie over haar land verkochten.
Sindsdien is ze als een forensisch detective de ene na de andere film gaan maken met archiefmateriaal, dat ze vertraagt, versnelt, herhaalt, waar ze op inzoomt tot er details en patronen zichtbaar worden die anders over het hoofd worden gezien. Ze gaan met name over de periode van de Estado Novo (de Tweede Republiek). Dat was het pro-katholieke en anticommunistische autoritaire regime van António de Oliveira Salazar dat van 1933 tot de Anjerrevolutie van 1974 in Portugal aan de macht was. Net als veel dictaturen maakte het gretig gebruik van de relatief nieuwe massamedia film en radio om z’n ideologie te verspreiden.
De Sousa Dias ging op zoek naar wat er allemaal in dat beeldmateriaal viel te ontdekken? Vooral als er geen vrije en pluriforme pers was die meerdere kanten van een verhaal kon belichten. ,,Ik gebruik het propagandamateriaal van de fascistische machthebbers om hun verhaal te ontmaskeren”, vatte ze zelf in een gesprek de essentie van haar werk samen.
Tegelijkertijd zijn de films van De Sousa Dias op het eerste gezicht meer poëtisch dan politiek. Neem bijvoorbeeld Natureza morta (Still Life, 2005) en 48 (2009). Beide films bevatten eindeloze reeksen arrestatiefoto’s en zijn daardoor een onbedoeld tweeluik geworden. Kijken naar archiefmateriaal is hypnotiserend. Zeker als het meer dan een halve eeuw oud is. De film wordt een tijdreismachine. Vragen buitelen in je hoofd door elkaar? Wie zijn deze mensen? Waarom werden ze gearresteerd?
De Sousa Dias toont die beelden niet zomaar. Ze past subtiele interventies toe. Ze legt de foto’s niet zomaar onder een camera, maar filmt ze opnieuw op celluloid, waardoor het lijkt alsof ze ademen, zachtjes opflikkeren in de duisternis die tijd heet. Stil materiaal vergezeld van geluiden, zuchten, ritselen, alsof de persoon die gefotografeerd is in een parallel universum nog leeft.
Haar films raken je door hun methodische precisie. Al die gezichten. Het hadden haar ooms, haar broers kunnen zijn, zei ze eens. En ze realiseerde zich nog iets: de mannen die in de propagandafilms opdoken, waren soms dezelfden die vijftig jaar later een einde maakten aan het autoritaire regime van António de Oliveira Salazar. Of: wie crimineel was volgens het regime, is nu door de geschiedenis tot held verklaart. Daarom spoorde ze de arrestanten op – en liet ze vertellen. Zo ontdekte ze dat de trotse blik in de camera die we op veel foto’s zien een daad van verzet was. Ze keken dwars door de camera recht in de ogen van hun onderdrukker. Die blik heeft niemand ze afgenomen. Kippenvel als je ernaar kijkt.
Binnen de filmgeschiedenis is de archieffilm een geliefd genre. Wie opnieuw naar oude beelden kijkt, ontdekt vaak dingen die voor de oorspronkelijke toeschouwers verborgen bleven, zoals de betekenis van wat er per ongeluk op de achtergrond te zien is. Geen wonder dat De Sousa Dias als eregast van IDFA voor haar Top Tien ook werk van filmmakers selecteerde die hetzelfde doen. Het Engelse onderzoekscollectief Forensic Architecture bijvoorbeeld, die met open source materialen milieuovertredingen en oorlogshandelingen onderzoeken. Of het Italiaanse duo Yervant Gianikian en Angela Ricci Lucchi die al sinds de jaren zeventig toonaangevend zijn door de manier waarop ze archiefmateriaal binnenstebuiten keren om de geschiedenis van het Italiaanse fascisme bloot te leggen.
Met de keuze van De Sousa Dias kijkt IDFA niet alleen naar het verleden. Het stelt ook de vraag: wat zijn de archieven van de toekomst? Wat zeggen de beelden die er nu worden geproduceerd over de tijd waarin we leven? En wat zullen toekomstige media-archeologen eruit kunnen afleiden?
IDFA-FILMTIPS SUSANA DE SOUSA DIAS
Criminal Case 141/53 (2000) en Post Criminal Case (2025)
Tijdens de dictatuur van António de Oliveira Salazar was het voor verpleegsters verboden om te trouwen. Twee zussen vertellen in deze vroege film van Susana de Sousa Dias hoe ze die wetten probeerden te omzeilen, en dat met gevangenisstraf moesten bekopen. De Sousa Dias maakt veel films in reactie op eerder werk, met hetzelfde archiefmateriaal, omdat elke foto, elke film meerdere verhalen in zich draagt. In Post Criminal Case keert ze terug naar haar eerste film en vraagt zich af: hoe beïnvloedt collectieve geschiedenis het individuele geheugen, en wat wordt er precies bewaard in een archief en wat niet?
Fordlandia malaise (2019) en Fordlândia panacea (2025)
Autofabrikant Henry Ford stichtte in 1928 een rubberplantage aan de Amazone om een goedkope grondstof voor zijn autobanden te produceren. Hij deed het voorkomen alsof hij beschaving en voorspoed in een soort niemandsland kwam brengen. De koloniale mythe. In deze twee films ontrafelt Susana de Sousa Dias dat verhaal met behulp van Fords eigen archieven. Er woonden wel degelijk al mensen in dat gebied. Dat ook ooit het territorium was van prehistorische dieren.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
De beste filmstukken interviews en recensies van de nieuwste films
Source: NRC