Rechtspraak Nieuw onderzoek wijst op vooroordelen binnen de rechtspraak: in de vier weken na de moord op advocaat Wiersum straften rechters verdachten met een Marokkaanse achtergrond zwaarder dan anderen.
Een beveiligde auto komt aan bij de rechtbank Amsterdam tijdens het proces rond de moord op Derk Wiersum.
In de weken na de moord op advocaat Derk Wiersum in september 2019 kregen verdachten met een Marokkaanse achtergrond gemiddeld een 71 procent hogere gevangenisstraf dan verdachten zonder migratieachtergrond. Dat blijkt uit onderzoek van de Erasmus Universiteit, Vrije Universiteit en Universiteit van Gotenburg naar vooroordelen binnen de rechtspraak waarbij 37.534 uitspraken in de periode 2014 tot en met 2019 zijn onderzocht.
„Ons onderzoek laat zien dat rechters onbewuste vooroordelen hebben die verbonden zijn aan bepaalde migratieachtergronden”, licht onderzoeker Kyra Hanemaaijer telefonisch toe. „En dat die vooroordelen zich sterker manifesteren na zo’n schokkende gebeurtenis als de moord op Wiersum.”
Het onderzoek, dat binnenkort gepubliceerd wordt, sluit aan bij een beperkt aantal onderzoeken die vooroordelen binnen de rechtspraak bloot lijken te leggen. Zo bleek afgelopen zomer uit WODC-onderzoek dat verdachten met een migratie-achtergrond zwaarder worden gestraft en dat daarvoor geen verklaring is.
Kyra Hanemaaijer (29) is als postdoctoraal onderzoeker werkzaam bij de Universiteit van Gotenburg waar zij onderzoek verricht naar vooroordelen binnen de rechtspraak. Ze studeerde rechtsgeleerdheid en economie aan de Erasmus Universiteit. Het onderzoek naar vooroordelen binnen de rechtspraak na de moord op Derk Wiersum (‘Minority Salience and Criminal Justice Decisions’) voerde ze uit samen met universitair hoofddocent Nadine Ketel (Vrije Universiteit) en hoogleraar Olivier Marie (Erasmus School of Economics) bij wie zij eerder dit jaar promoveerde.
In Nederland werd niet eerder aangetoond dat rechters na een ingrijpende gebeurtenis een etnische groep zwaarder straffen. Uit Hanemaaijers onderzoek blijkt dat verdachten met een Marokkaanse achtergrond (tot de derde generatie) in de weken na de moord op Wiersum een flink hogere gevangenisstraf kregen: gemiddeld drie weken meer. Die hogere straf liet zich overal zien: van drugsdelicten tot doodslag.
„Het onderzoek laat zien dat sprake is van willekeur en dat rechters vooroordelen hebben over bepaalde migratieachtergronden die sterker worden na zo’n schokkende gebeurtenis. Of dit structurele discriminatie is, kunnen we niet zeggen. Wel dat rechters worden beïnvloed door gebeurtenissen van buitenaf.”
„Op zoek naar een criminele stereotypering kom je al snel uit bij de Mocro Maffia. Die wordt zo erg gekoppeld aan migratieachtergrond dat het ons een goed onderzoeksonderwerp leek. De moord op Derk Wiersum was een grote schok in Nederland en minister van Justitie Grapperhaus typeerde de moord al snel als een aanslag op de rechtsstaat.”
„Het effect dat wij onderzoeken doet zich alleen kort na een schokkende gebeurtenis voor, vandaar dat wij keken naar de uitspraken in de eerste vier weken na de moord. Vervolgens hebben we ook gekeken naar de weken daarna en dan blijkt dat het effect na vier weken uitdooft. Straffen zijn dus niet blijvend hoger gebleven voor verdachten met een Marokkaanse achtergrond.„
„Dat kan inderdaad een teken zijn van bevooroordeeldheid bij rechters, maar dat kunnen wij niet bewijzen. Wij hebben gecorrigeerd voor een scala aan eigenschappen van de zaken zoals recidive en zelfs socio-economische kenmerken zoals waar verdachten wonen en of ze een baan en kinderen hebben. Dan blijkt dat verdachten met een Marokkaanse achtergrond gemiddeld zo’n 5 procent hogere straf krijgen dan verdachten zonder migratie-achtergrond. Dat kan dus samenhangen met bevooroordeeldheid van rechters. Maar het kan ook veroorzaakt worden door iets wat wij niet in data kunnen vatten. Bijvoorbeeld dat ze in de rechtszaal minder berouw tonen of dat ze een advocaat van mindere kwaliteit hebben.”
„Dat is inderdaad heel typisch. Het laat zien dat de beeldvorming dat dit ging om een moordaanslag van de Mocro Maffia belangrijk was. Wij hebben een nieuwsanalyse gemaakt en daaruit blijkt dat in de vier weken na de moord veel kranten Marokkaanse migratieachtergrond en criminaliteit in één artikel noemden.”
„Er ligt in het Nederlandse strafrechtssysteem veel focus op hoe rechters in het vonnis de schuld motiveren. Ik vind dat ook meer belang gehecht zou moeten worden aan de strafmotivering. Uit de gedragseconomie blijkt dat als mensen meer moeten nadenken wat voor beslissing ze nemen – bijvoorbeeld omdat ze die op papier moeten zetten – de beslissing minder onderhevig is aan vooroordelen.”
De Raad voor de rechtspraak stelt in een reactie dat het goed is dat er onderzoek wordt gedaan naar vooroordelen bij rechters en het onderzoek nader te gaan bestuderen. „Dit soort signalen van mogelijk ongerechtvaardigd onderscheid of ongelijke behandeling op basis van onbewuste processen/vooroordelen zijn voor ons van groot belang, want dit staat haaks op waar onze organisatie voor staat.”
Volgens de Raad voor de rechtspraak lijkt het onderzoek in lijn met andere recente onderzoeken naar „onbewuste processen zoals vooroordelen bij rechters”. Vanwege die onderzoek wordt binnen de rechtspraak gewerkt aan meer aandacht en bewustwording „van het belang van onbevooroordeelde oordeelsvorming door rechters”.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC