De meeste woke mensen zijn niet woke omdat ze zo begaan zijn met het lot van minderbedeelden, maar omdat het uiten van ‘correcte meningen’ statusverhogend werkt. Dat betoogt de Amerikaanse socioloog Musa al-Gharbi in zijn boek We Have Never Been Woke.
is mediaverslaggever van de Volkskrant. Hij schrijft vooral over televisie, podcasts en boeken.
Tijdens de zomer van 2020 zag Musa al-Gharbi (41) in de Upper West Side van Manhattan in New York een overwegend witte groep studenten wapperen met borden met daarop de tekst ‘Black Lives Matter’. Passerende auto’s toeterden hun goedkeuring, waarna de demonstranten joelden. Al-Gharbi, een aan Columbia University verbonden socioloog, ergerde zich er stevig aan.
‘Woke mensen zijn vaak helemaal niet bezig met het overtuigen van andersdenkenden’, zegt hij via een videoverbinding vanuit zijn huis in Long Island, even buiten New York. ‘Als je bewustzijn wilt creëren over stelselmatig racisme, moet je met mensen praten die vinden dat het niet bestaat. Maar in de wijk waar dit protest plaatsvond, naast Columbia University, had 95 procent van de inwoners op Joe Biden gestemd.’
Waarom, zo vroeg Al-Gharbi zich af, stonden die demonstranten er dan? ‘Niet om het leven van een zwarte man te redden, want dat doe je niet door met een bord te zwaaien’, zegt Al-Gharbi. ‘Niet om bewustzijn te creëren, want dat bewustzijn was er in die buurt al. Ik kwam tot de conclusie dat het een narcistische bedoening was, dat ze er vooral voor zichzelf stonden.’
‘Woke mensen’ zijn doorgaans niet woke omdat ze zo begaan zijn met het lot van minderbedeelden, betoogt Al-Gharbi in het uiterst leesbare We Have Never Been Woke – The Cultural Contradictions of a New Elite, dat onlangs in paperback is verschenen. Volgens hem dienen hun ‘correcte meningen’ slechts als signaal waarmee ze willen uitstralen tot de elite te behoren.
‘Mijn uitgever was bang dat het boek omarmd zou worden door rechts, door mensen als Joe Rogan of J.D. Vance’, zegt Al-Gharbi, ‘waarna niemand op links het meer wilde lezen. Gelukkig is dat niet gebeurd. Het progressieve tijdschrift Mother Jones noemde het een van de beste boeken van het jaar.’
Volgens de recensent van The Washington Post behoort het boek tot de ‘zorgvuldigste en meest empirisch onderbouwde onderzoeken naar wokeheid die we kennen’ en vestigt het Al-Gharbi’s reputatie als een van de meest provocerende en scherpzinnige sociologen van zijn generatie.
Eerst maar even dat beladen, maar ook vage woord dat door rechtse opiniemakers als parapluterm wordt gebruikt voor alles wat ze als links en vervelend beschouwen. In de Van Dale staat dat een woke persoon iemand is die zich zeer bewust is van (wat hij of zij ziet als) maatschappelijke misstanden. Volgens Al-Gharbi identificeert diegene zich vaak als bondgenoot van de armen, antiracisten, feministen en de lhbti-gemeenschap.
Wokeheid, zegt Al-Gharbi, is een dominante ideologie van de ‘symbolische kapitalisten’, een term die hij heeft ontleend aan de Franse socioloog Pierre Bourdieu (1930-2002). Hieronder valt zowat iedereen die niet met de handen werkt, maar met het hoofd. Denk: wetenschappers, consultants, journalisten, ambtenaren, advocaten, bankiers, ontwerpers, werknemers van techbedrijven.
Over de datering van de eerste awokening, zoals Al-Gharbi een periode noemt waarin wokeheid een prominente rol in het publieke debat inneemt, bestaat een levendige discussie.
In het boek The Identity Trap schrijft de Duits-Amerikaanse politicoloog Yascha Mounk dat de intellectuele wortels van woke liggen in het Parijs van de jaren zestig, waar postmoderne denkers als Michel Foucault betoogden dat een objectieve waarheid niet bestond – alleen eindeloos veel perspectieven. Wie beweerde wél objectief te zijn, verborg zijn machtspositie.
De Amerikaanse journalist Richard Hanania schrijft in zijn boek The Origins of Woke dat de eerste awokening in 1964 begon met de Amerikaanse Civil Rights Act, de wet die discriminatie en rassenscheiding verbood.
‘Beiden zitten er aantoonbaar naast’, zegt Al-Gharbi. ‘De eerste awokening vond eind jaren twintig plaats. Toen al zag je dat studenten en leden van de professionele elite zich schaarden achter de strijd voor vrouwen-, homo- en burgerrechten.
‘Lees De weg naar Wigan, een boek van George Orwell over de jaren twintig en dertig. Daarin gaat het al over cancelcultuur en over de neiging van witte mensen uit de elite om alles wat witte mensen doen als slecht en onderdrukkend te beschouwen, terwijl niet-witte mensen uit ontwikkelingslanden nobel en puur zouden zijn.’
Al-Gharbi heeft onder meer onderzocht hoe vaak er in boeken in bepaalde periodes over thema’s als antiracisme is geschreven en concludeert dat er nog drie awokenings hebben plaatsgevonden: de tweede duurde van eind jaren zestig tot begin jaren zeventig, de derde van eind jaren tachtig tot begin jaren negentig en de laatste golf begon volgens hem in 2010 en is sinds 2021 in kracht afgenomen.
Stuk voor stuk begonnen ze, stelt Al-Gharbi, met een ‘elite-overproductie’. Zo verdubbelde in de jaren twintig het aantal Amerikanen met een bachelordiploma. Zij meenden aanspraak te maken op prestigieuze banen, maar die waren schaars door de Grote Depressie van 1929. In de hoop toch een eliteplek te veroveren, zegt Al-Gharbi, probeerden ze zich te onderscheiden door hun morele status te verhogen. ‘Dat deden ze door zich te associëren met werkelijk gemarginaliseerde groepen.’
Waarom met die groepen?
‘Ik denk dat dat te maken heeft met de aard van de beroepen van symbolische kapitalisten. Velen definiëren zichzelf als altruïstisch. Als journalist moet ik ‘de macht controleren’ en ‘een stem geven aan de stemlozen’. Academici zijn op aarde om de kennis van de wereld te verdiepen, ongeacht of dat winstgevend is. Ook ambtenaren dienen het algemeen belang.
‘Dit heeft religieuze wortels. De meeste van deze beroepen ontstonden in de 19de en vroege 20ste eeuw binnen de cultuur van de Social Gospel, een stroming binnen het protestantisme die christelijke waarden koppelde aan maatschappelijke rechtvaardigheid. En, zoals Max Weber begin 20ste eeuw al schreef in De protestantse ethiek en de geest van het kapitalisme, ook wie niet meer gelovig is, draagt nog altijd die morele erfenis met zich mee.’
Voor de bühne? U schrijft dat veel mensen tegen klimaatverandering demonstreren om zich moreel en intellectueel verheven te voelen. Maar hoe weet u dat ze zich niet gewoon oprecht zorgen maken?
‘Wie wil begrijpen wat iemands prioriteiten zijn, moet niet letten op wat ze zeggen, maar op wat ze doen. Dat is een fundamenteel uitgangspunt in de sociale wetenschappen. Als je iets werkelijk belangrijk vindt, pas je je gedrag aan. Maar in mijn boek verwijs ik naar onderzoeken waaruit blijkt dat mensen die zichzelf groen of klimaatbewust noemen vaak een hogere CO₂-voetafdruk hebben dan anderen.
‘Dit laat zien dat er ook andere motieven meespelen, zoals het vergroten van status. ‘Ik vertrouw de wetenschap’, zeggen ze bijvoorbeeld, waarmee ze bedoelen dat de ander dommer is. Op die manier creëer je geen bewustwording, maar profileer je jezelf alleen maar als moreel en intellectueel superieur.’
U vindt ze hypocriet?
‘Het punt is niet of mensen wel of niet oprecht zijn. Ik neem meteen aan dat ze oprecht zijn. Als mensen zeggen dat ze zich zorgen maken over het klimaat, zullen ze daar niet over liegen. Maar ze zijn niet zó toegewijd aan dat ideaal dat ze bereid zijn om persoonlijke offers te brengen.
‘Kijk ook naar de raciale segregatie in steden als New York en San Francisco. We vertellen onszelf graag dat die de erfenis is van de in 1880 ingevoerde Jim Crow-wetten, die rassenscheiding oplegden. Dat is een leugen, want die wetten werden afgeschaft in 1965 en sindsdien is het probleem alleen maar verergerd.
‘Voor een groot deel komt dat door progressieve mensen die er alles aan doen om die segregatie in stand te houden. Wanneer projectontwikkelaars betaalbare appartementen willen bouwen, zijn het vaak de linkse buurtbewoners die daartegen in verzet komen. Met progressieve argumenten – de bouw is slecht voor het milieu, de karakteristieke identiteit van de wijk wordt aangetast, grote projectontwikkelaars moeten worden gestopt, blablabla – voorkomen ze dat armere bevolkingsgroepen in hun buurt komen wonen.
‘Hetzelfde geldt voor onderwijs. Mijn kinderen gaan naar een openbare school. En als je aan mijn collega’s op Columbia zou vragen of ze openbare scholen steunen, zal honderd procent ‘ja’ zeggen. Maar vraag je ze waar ze hun eigen kinderen naartoe sturen, dan is het antwoord: ‘Naar een privéschool.’
‘Dat is belangrijk. Veel onderzoek toont aan wat er gebeurt als arme kinderen met rijke leeftijdsgenootjes in de klas komen. Ze krijgen andere rolmodellen en bouwen cultureel kapitaal op – een manier van spreken, doen en denken – dat hun leven kan veranderen.
‘Er zijn dus praktische dingen die ze makkelijk kunnen doen om de situatie voor arme kinderen te verbeteren. Niets staat ze in de weg, niet de Republikeinen, niet Jeff Bezos, niet ‘stelselmatig racisme’. Toch doen ze het niet. Want stel dat hun kind door zo’n school een halve procent minder kans maakt om op Harvard te komen, of stel dat het in een verkeerde vriendengroep terechtkomt.
‘Ze zijn bereid om tien- tot twintigduizend dollar per jaar te betalen om te voorkomen dat hun kind tussen de arme en gekleurde kinderen komt te zitten. Met als gevolg dat die laatsten opgesloten blijven in scholen zonder sociaal kapitaal.
‘Dus ja, ze geven om sociale rechtvaardigheid, ze stemmen ook op een partij die dat nastreeft, maar ze geven er niet genoeg om, om zelf ook maar een miniem risico te nemen.
‘De levensstijl van veel linkse mensen wordt ook mogelijk gemaakt door de sociale ongelijkheid die ze zo zeggen te verafschuwen. Hun Über-chauffeurs, pakketjesbezorgers of schoonmakers zijn vaak uitgebuite arbeidskrachten.’
U hekelt de Black Lives Matter-demonstranten in de Upper West Side ook omdat ze geen oog hadden voor de noden van zwarte daklozen die recht voor ze stonden. Maar als iedereen eerst de noden van zijn directe omgeving moet lenigen, komen weinigen nog toe aan de strijd voor stelselmatige verandering.
‘Wie pleit voor stelselmatige verandering, doet er goed aan eerst de eigen omgeving op orde te krijgen. Weinigen kan het iets schelen wat linkse mensen uit New York of Californië vinden. Daar heerst namelijk veel armoede, dakloosheid en segregatie. Iemand uit Montana denkt: ‘Iemand uit Manhattan gaat mij vertellen hoe ik moet leven? Kijk naar je eigen gemeenschap!’ En dat lijkt me een heel logische reactie.
‘Een ander probleem is dat linkse activisten niet luisteren naar de mensen die ze zeggen te willen helpen. Bij de Black Lives Matter-demonstraties pleitten hoogopgeleide mensen ervoor om de politie af te schaffen. Wie de moeite had genomen om te vragen of ze dit in de armere wijken ook een goed idee vinden, had gehoord dat dat niet het geval was. Ja, daar zijn problemen met politiegeweld, maar daar zijn nog veel meer problemen met criminaliteit, waarvoor die agenten hard nodig zijn.
‘Er waren ook andere, verstandiger doelstellingen. De beweging wilde dat de politie minder zwarte mensen doodschoot en dat de reclassering van gevangenen verbeterde. Maar om dat voor elkaar te krijgen, moet je praten met non-profits, de politie, met justitie, met gevangenissen. Deden ze dat? Nee. Ze zwaaiden met borden.’
Om bewustzijn te creëren.
‘Zoals ik net al zei, is dat niet mogelijk in een wijk waar dat bewustzijn al is. Maar linkse mensen preken graag voor eigen parochie.’
Waarom?
‘In sommige linkse kringen heerst een mentaliteit die neerkomt op: als andere mensen zich bij onze beweging aansluiten, is dat prima, zolang ze maar precies zo praten en denken als wij. Je moet Latinx zeggen in plaats van Latino, terwijl maar 3 procent van de Latino’s die term zelf gebruikt.
‘Dit kon je ook al zien bij Occupy Wall Street. Bij die beweging gold de Progressive Stack, een reeks regels die bepaalde wie wanneer mocht spreken. Mensen die queer, gekleurd of gehandicapt waren, kregen als eerste het woord. En er golden allerlei voorschriften: je mocht niet klappen of roepen, maar moest met je vingers knippen om instemming te tonen.
‘Stel nu dat je een havenarbeider bent. Je hoort over een protest tegen belastingontwijking van de rijken, wil meedoen, maar als je daar iets wil zeggen, krijg je te horen: ‘Ho ho, even wachten vriend. Jij bent een cisgender, heteroseksuele, witte man. Volgens onze regels moet je wachten tot alle anderen hebben gesproken.’ Om je heen beginnen mensen vervolgens met hun vingers te knippen omdat ze het goed vinden dat je het zwijgen wordt opgelegd.
‘Dan denk je toch: wat ís dit? Je vertrekt, komt nooit meer terug – en gaat die mensen haten.
‘Progressieve mensen vervreemden zich van de arbeidersklasse. Dat zie je duidelijk terug in de verkiezingsdata. De afgelopen tien jaar zijn steeds meer arbeiders, moslims en andere religieuze minderheden op de Republikeinen gaan stemmen. Rijke mensen bewegen juist naar de Democraten. En ook in Frankrijk en grote delen van West-Europa stemmen nog maar nauwelijks arbeiders op arbeiderspartijen.’
Dit geldt ook voor Nederland. Volgens peiler Ipsos stemde bij de verkiezingen van vorige week 19 procent van de praktisch opgeleiden op de PVV en 5 procent op GroenLinks-PvdA. Bij de theoretisch opgeleiden koos 16 procent voor GroenLinks-PvdA en 6 procent voor PVV.
Sinds 2021 is de laatste awokening over zijn hoogtepunt heen, zegt Al-Gharbi. Er worden minder krantenartikelen gewijd aan ‘woke onderwerpen’ als klimaatverandering, er worden minder sprekers op universiteiten gecanceld en bedrijven doen minder aan diversiteit en inclusie.
Volgens Al-Gharbi hangt dat samen met de verbeterde economische omstandigheden, waardoor er voldoende goede banen te vergeven zijn. Ook de tweede termijn van president Donald Trump, die bedrijven en overheidsorganisaties onder druk zet om diversiteitsinitiatieven stop te zetten, heeft daaraan bijgedragen.
Tijdens de laatste awokening is in de Verenigde Staten het homohuwelijk gelegaliseerd, maar volgens Al-Gharbi is dat niet te danken aan de woke-beweging. ‘Een meerderheid van het land was al voorstander van het homohuwelijk vóór 2011, voordat de awokening was begonnen. Daarna zijn Amerikanen overigens negatiever over lhbti-onderwerpen gaan denken. Dat komt weer door de anti-wokebeweging.’
Ook de echte armen hebben niets aan de awokening gehad, zegt Al-Gharbi. ‘Een massale herverdeling van kapitaal van de rijken naar de armen heeft niet plaatsgevonden. Ook bij de andere awokenings is dat niet gebeurd. In de jaren zestig boekte de burgerrechtenbeweging de belangrijkste overwinningen voordat de tweede awokening was begonnen – en stagneerde daarna. Het vermogensverschil tussen zwarte en witte Amerikanen was in 2016 groter dan in 1968.
‘Het gangbare verhaal over de opkomst van Trump is dat die mogelijk wordt gemaakt door cisgender, heteroseksuele, rijke, witte mensen die boos zijn omdat hun privileges afbrokkelen – en proberen hun macht te behouden door vooruitgang van queers, niet-witte en arme mensen terug te draaien.
‘Dat verhaal kent twee problemen. Ten eerste heeft Trump, zoals ik al zei, stemmen gewonnen onder laagopgeleide en gekleurde kiezers – al stemt die laatste groep nog overwegend Democratisch. Ten tweede is er nauwelijks bewijs dat er voor kansarme mensen veel is verbeterd.
‘Op welke vooruitgang wordt gedoeld? Dat er nu meer vrouwen in de bestuursraad van de consultant McKinsey zitten? Om überhaupt in aanmerking te komen voor zo’n functie moet je al een glanzende carrière in de consultancy achter de rug hebben – en ben je dus al miljonair. Is het slecht om meer kansen voor dit soort vrouwen te creëren? Nee. Maar wat heeft dat te maken met de groepen die echt aan de onderkant van de samenleving leven, met de werkelijk achtergestelde groepen? Helemaal niets.’
We zijn niet te woke, zegt Al-Gharbi. ‘We zijn het nog nooit geweest.’
Musa al-Gharbi: We Have Never Been Woke – The Cultural Contradictions of a New Elite. Princeton University Press; 448 pagina’s; € 17,16.
Luister hieronder naar onze podcast Culturele bagage. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant