Verkiezingsuitslag Alleen de briefstemmen moeten nog worden geteld, voor vrijdag de definitieve uitslag bekend is. Maakt de stem uit het buitenland uit en waarom duurt het zo lang? Vijf vragen over hoe het de komende dagen verder gaat.
Het openen van de briefstemmen van de Tweede Kamerverkiezingen in de Utrechtse Jaarbeurs op 17 maart 2021. Dit jaar kunnen de briefstemmers, die doorgaans iets progressiever stemmen dan de rest van de Nederlanders, die piepkleine voorsprong van D66 op de PVV iets vergroten. Dat kan weer helpen bij de verdeling van restzetels.
Bij de Stichting Nederlanders Buiten Nederland (SNBN) hadden ze het voorspeld: ,,Er zou een dag komen waarop de stem uit het buitenland voor iedereen zichtbaar zou zijn, dat is in andere Europese landen ook al eens gebeurd”, zegt voorzitter Eelco Keij telefonisch vanuit New York.
Kiezers in het buitenland kunnen deze verkiezingen de doorslag geven. D66 heeft in absolute aantallen nu een voorsprong van 14.081 stemmen op de PVV. De briefstemmers, die doorgaans iets progressiever stemmen dan de rest van de Nederlanders, kunnen die voorsprong vergroten, wat weer kan helpen bij de verdeling van de restzetels. D66 kan daardoor een 27ste zetel krijgen, één meer dan de PVV, waardoor de liberalen de grootste fractie in de Tweede Kamer zouden worden.
Dat is op z’n vroegst maandagavond bekend, wanneer de gemeente Den Haag, waar de stemmen uit het buitenland worden geteld, een tussentijdse uitslag bekend hoopt te maken. Vrijdag komt de Kiesraad in een openbare zitting met de uitslag, die door de Tweede Kamer (in oude samenstelling) formeel wordt vastgesteld.
Persbureau ANP verstuurde vrijdag rond lunchtijd een persalarm dat op basis van de tot dan toe getelde stemmen duidelijk was dat D66 niet meer kon worden ingehaald door de PVV. Ook andere media, waaronder NRC, maakten die berekening. D66-leider Rob Jetten reageerde verheugd, PVV-leider Geert Wilders reageerde met een bericht op X: „De Kiesraad beslist niet het ANP, wat een arrogantie om daar niet op te wachten.”
Inderdaad werd toen nog in Venray geteld (waar de PVV won, maar onvoldoende om meer stemmen dan D66 te krijgen) en is de uitslag van de briefstemmen nog niet bekend.
Met het tellen werd donderdag begonnen. Twan Laan, bestuurslid van de SNBN, normaal woonachtig in Zwitserland, was er in Den Haag bij en vertelt dat er „77 kliko’s vol stembiljetten” waren. Maar nog niet alle briefstemmen zijn binnen: een deel van de kiezers leverde de stembiljetten in bij een consulaat of de ambassade, en die komen per diplomatieke post aan.
Zo gaat het bij elke verkiezing: „Er zijn delen van de wereld waar de posterijen traag zijn”, zegt Laan. Elke keer komen er daardoor briefstemmen helemaal niet bij de kiezer, of te laat in Den Haag aan. De SNBN pleit daarom al jaren voor digitaal stemmen, op z’n minst voor een proef onder Nederlanders die in landen wonen waar helemaal geen (betrouwbare) post is. Ook omdat, zegt Keij: „Kiezers moeten hun stem soms weken van tevoren op de bus doen zodat deze zes dagen voor verkiezingsdag bij de ambassade is. Dan is de campagne nog in volle gang.”
Iedereen met de Nederlandse nationaliteit en ouder dan achttien jaar mag stemmen, in de Kieswet staat geen plaatsbeperking. Er zijn drie categorieën briefstemmers: Nederlanders die in een van de drie andere landen van het Koninkrijk wonen, Nederlanders die bijvoorbeeld stage lopen in het buitenland of als militair tijdelijk op een NAVO-basis zijn gestationeerd, en Nederlanders die al jaren elders wonen.
Het gaat naar schatting om één miljoen mensen, van wie de helft kiesgerechtigd is. Van hen hebben zich 135.424 als kiezer geregistreerd, 20 procent meer dan in 2023. Onduidelijk is nog hoeveel mensen hebben gestemd. Van hen woont het overgrote deel in buurlanden Duitsland (25.190) en België (21.341), maar er zijn bijvoorbeeld ook 688 geregistreerde kiezers woonachtig in de Verenigde Arabische Emiraten en 560 in Turkije.
Keij: „Soms spreek ik weleens mensen die zich schuldig voelen dat ze in het buitenland wonen en wel stemmen. Maar Den Haag maakt nog steeds wetten die invloed hebben op ons leven, op ons pensioen bijvoorbeeld of over het hebben van een dubbele nationaliteit.”
„We roepen al jaren dat in een versplinterd politiek landschap één zetel ertoe kan doen”, zegt Keij. „Dus neem ons als electoraat serieus, niet alleen nu bij de uitslag, maar ook bij het doen van wetsvoorstellen.”
Bij de vorige verkiezing stemden briefstemmers iets progressiever dan de rest van de kiesgerechtigde Nederlanders. In 2023 stemde 28,6 procent van hen GroenLinks-PvdA, in Nederland was dat 15,7 procent. De VVD kreeg 17,4 procent (15,2 in Nederland), NSC 12,1 procent (12,9 procent), D66 10,5 procent (6,3 procent), PVV 6,3 procent (23,6 procent).
Hoe de stemverhouding per land ligt, is niet bekend. Alle brieven komen immers bij één stembureau terecht voor het buitenland, en elk één voor Aruba, Curaçao en Sint Maarten.
Bij het tellen van de briefstemmen kunnen mensen – net zoals afgelopen woensdagavond mogelijk was in gemeenten – aanwezig zijn. Na afloop publiceert de gemeente Den Haag de uitslag in een zogeheten proces-verbaal. De processen-verbaal van andere gemeenten staan al online, daarin staat onder meer hoeveel mensen er stemden, of er – omdat er een foutje werd ontdekt bij het tellen – opnieuw is geteld, en hoeveel stemmen geldig en ongeldig waren.
Bekend is bijvoorbeeld al dat in totaal 260 stembiljetten (van de 29.035) in de gemeenten Stein (Limburg) en Westerwolde (Groningen) ongeldig zijn verklaard. De Kiesraad schreef vrijdag op X dat dit „bij hen bekend” is. Demissionair minister van Binnenlandse Zaken Frank Rijkaart (BBB) schreef dat een biljet werd gebruikt „dat niet geldig was voor die kieskring”. Niet alle partijen, met name die nog niet in de Tweede Kamer zitten, staan in alle twintig kieskringen ingeschreven.
PVV-leider Wilders deelde vrijdag op X twee afbeeldingen van berichten, waarvan onduidelijk is bij wie ze vandaan komen, waarin de onbewezen suggestie wordt gedaan dat er in Zaanstad en Maastricht gesjoemeld is met stembiljetten. Beide gemeenten lieten aan NRC weten dat er geen meldingen zijn gedaan.
Bezwaar maken tegen de uitslag bij een rechter, zoals in andere landen kan, kan in Nederland niet. De Kiesraad controleert maandag en dinsdag of alle processen-verbaal kloppen, als mensen een fout vermoeden kunnen zij dat tot woensdagochtend melden, en dan kan een gemeente door de Kiesraad gevraagd worden om een hertelling.
Hertellingen vinden elke verkiezing wel plaats, het tellen is mensenwerk. Vaak per stembureau, soms per gemeente omdat er verschillen zijn tussen het aantal stemmers en het aantal stembiljetten of omdat er meldingen zijn over fouten in een proces-verbaal.
Het hoofdstembureau – dat zijn er twintig, voor elke kieskring één, kan ook vragen om hertelling, net als de Kiesraad en de Tweede Kamer. Dat laatste is zeldzaam, maar gebeurde in 2023 toen er bij vier stembureaus in Tilburg onverklaarbare verschillen werden gevonden. De speciale Kamercommissie die de verkiezingsuitslag controleert, riep de hele Tweede Kamer bijeen voor een verzoek tot hertelling. Die vond nog diezelfde dag plaats, en van de 75 zogeheten niet-herleidbare stemmen in Tilburg bleven er slechts vier over.
De Kiesraad wijst ook de zetels toe. Vrijdag wordt daarmee ook bekend hoeveel stemmen per kandidaat er zijn gegeven, en wie er met voorkeursstemmen parlementslid wordt. De uitslag van de verkiezing is onherroepelijk als de Tweede Kamer in de nieuwe samenstelling bijeenkomt, dat is woensdag 12 november.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Volg politiek Den Haag op de voet en word zelf een Haagse ingewijde
Source: NRC