Hilversum heeft een obsessie met kijkcijfers. Tv-recensent Alex Mazereeuw blikt maandelijks terug op de opvallendste trends daarin. Deze maand: het quizprogramma dat al jaren de perfecte voedingsbodem blijkt voor kandidaten die sympathiek of opvallend naar voren komen.
is tv-recensent voor de Volkskrant en schrijft over film.
Kijken we naar een televisieprogramma voor de vertrouwdheid van het format of voor de mensen die zo’n programma dragen?
Het antwoord ligt – boe, saai! – waarschijnlijk ergens in het midden. Het ene format gedijt bij de excentriekst mogelijke deelnemers (denk aan B&B vol liefde), het andere format is juist een huis dat zo vertrouwd mogelijk is, een vast decor met voortdurend nieuwe menselijke meubelstukken, van wie het gros na een minuut of veertig weer zal worden vergeten.
Dan denk ik toch al gauw aan succesvolle programma’s als We zijn er bijna! of Ik vertrek, met elk seizoen tientallen nieuwe gezichten, waarbij het format (respectievelijk reizende senioren en emigrerende Nederlanders) in essentie belangrijker is dan de poppetjes. Bij zo’n programma vallen alleen, bij hoge uitzondering, de écht excentrieke deelnemers op: zo kreeg de familie Meiland jaren na hun deelname aan Ik vertrek een zeer vruchtbare tv-carrière.
Die kingmaker-functie voor het BN’erschap vinden we ook minder snel in een succesvol programma als B&B vol liefde. Zeker, de opvallendste kandidaten kunnen zomaar blijven opduiken in komkommertijdrubrieken van entertaimentprogramma’s, maar bouwen nooit een duurzame carrière als BN’er op. Daarvoor is hun impact te afhankelijk van de wereld waarin het publiek hen leerde kennen: de bed and breakfasts waarin ze misschien een nét iets te absurde versie moeten zijn van zichzelf.
Nee, als we het hebben over een programma dat daadwerkelijk de rol van BN’er-kingmaker op zich neemt, kunnen we niet heen om De slimste mens, dat met altijd tussen de één en twee miljoen kijkers al jaren een perfecte voedingsbodem blijkt voor kandidaten die sympathiek of opvallend naar voren komen en op hun deelname (of winst) vervolgens een tweede carrière kunnen bouwen. Dat komt deels doordat het format niet dwingt tot excentriek gedrag, maar vooral uitnodigt tot gezellig, wijs, speels of goed geïnformeerd overkomen.
Kijk alleen al naar een paar van de opvallendste deelnemers en winnaars van de afgelopen veertien jaar: Angela de Jong werd na haar deelname nog meer het nationaal talkshowgeweten, cabaretiers als Stefano Keizers en Lisa Loeb werden BN’ers, mensen als Martin Rombouts, Brankele Frank en Francis van Broekhuizen kwamen veel meer in de aandacht, en Rob ‘Snollebollekes’ Kemps kreeg een heel nieuwe tv-carrière met een heus chansonprogramma en een baan als presentator bij SBS 6.
Juist binnen het rotsvaste stramien van De slimste mens, met een nooit veranderend spelletje en vertrouwde gezichten, kan de energieke kandidaat gedijen als een malle. En toch was alles dit seizoen anders bij de kennisquiz, daar tachtigers Philip Freriks en Maarten van Rossem met quizpensioen gingen, en Herman van der Zandt en Paulien Cornelisse hun rollen overnamen.
Zo’n wisseling van de wacht is altijd spannend, zeker bij een van de succesvolste, meest gewaardeerde televisieprogramma’s van dit moment. Maar de machtswissel verliep in alle opzichten vlekkeloos, met kijkcijfers die grotendeels stabiel bleven, al moet worden gezegd dat de finale de minst bekeken finale in jaren was, met 1,8 miljoen kijkers.
Neurobioloog Brankele Frank won, maar het nieuwste seizoen is toch vooral het seizoen van nummer drie Rob Jetten, die zich in de veilige setting van De slimste mens presenteerde als sympathieke, gezellige en vooral ontzettend energieke figuur. Aan De slimste mens dankten we eerder dus zoals gezegd Angela de Jong, Rob Kemps en Stefano Keizers, en nu misschien wel onze nieuwe premier?
Dat laatste is in ieder geval wat critici ons willen doen geloven. Bij Nieuws van de dag werd op de avond van de Tweede Kamerverkiezingen verwijtend gesproken over de rol van de NPO. Rob Oudkerk vond dat de NPO had moeten ingrijpen, en Raymond Mens dacht te weten dat Jettens deelname behoorlijk wat invloed heeft gehad.
Dat eveneens verkiesbare politici als Eric van der Burg (deed twee afleveringen mee) en Aant Jelle Soepboer (één aflevering) een stuk minder succesvol deelnamen aan dit seizoen, was even minder relevant. En natuurlijk, opvallend was Jettens deelname zeker, al zit er doorgaans een gat van vier maanden tussen opnamen en uitzending. Iets minder treuzelen met nieuwe verkiezingen, en Jetten had zijn deelnamebonus misschien slechts gedeeltelijk kunnen incasseren.
Feit is in ieder geval dat Jetten prima past in het rijtje van mensen die in de setting van De slimste mens de beste versie van zichzelf kunnen tonen. Een geslaagde deelname kan onbekende deelnemers een Wikipediapagina opleveren, en de bekendere deelnemers óók een stukje extra waardering die er in hun gebruikelijke leefomgeving (in Jettens geval het Haagse) misschien veel minder snel is. Het veel bredere kijkerspubliek helpt ook: een deelname aan De slimste mens betekent nu eenmaal een veel diverser bereik dan een bezoek aan Pauw & De Wit, Eva en Buitenhof.
En ook belangrijk: de rol van een politicus komt in veel actualiteitenprogramma’s toch vooral neer op het defensief of de aanval, afhankelijk van de nieuwsontwikkelingen van de dag. De relatieve tijdloosheid maakt de studio van De slimste mens apolitiek en veilig, een bastion van gezelligheid en betrekkelijke onschuld.
In het ideale geval is De slimste mens daarmee een drukbezochte wasstraat waar je met een goede deelname een stuk menselijker en gezelliger uitkomt. En verdomd, misschien sloeg de frisse nieuwe energie van Van der Zandt en Cornelisse in combinatie met de frisse energie van Jetten wel extra goed aan bij dat grote kijkerspubliek. Onderschat nooit de macht van het vertrouwde, maar onderschat ook nooit de kracht van een frisse wind.
Luister hieronder naar onze podcast Culturele bagage. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant