Marten Scheffer | aquatisch ecoloog Klimaatverandering stelt de democratie en vrede op de proef. „Maar een andere toekomst is ook mogelijk.”
Rondom de vrijstaande jarendertigwoning in de Betuwe, ingeklemd tussen een hoge dijk en een kleine fruitboomgaard, leven tegenwoordig andere planten en dieren dan vijftig jaar geleden, zegt ecoloog Marten Scheffer (67). Hij kan het weten. Dit is zijn ouderlijk huis, waar hij opgroeide en inmiddels zelf weer woont. Sinds zijn tienerjaren houdt hij in talloze natuurdagboekjes bij welke planten en dieren hij tegenkomt rondom het huis.
Hoewel Scheffer tegenwoordig vooral onderzoek doet naar mensen, maakte hij zijn naam in de ecologie. In de jaren tachtig ontdekte hij hoe het heldere water in een meertje plotseling kan omslaan naar een troebele algenbrij, als de hoeveelheid meststoffen een kritiek punt bereikt. Zelfs als de meststoffen daarna weer verdwijnen, blijft het water hardnekkig troebel. Blijkbaar bestaat er zoiets als een ecologisch kantelpunt, concludeerde Scheffer.
Zulke kantelpunten ontdekte hij daarna overal. Niet alleen in ondiepe Nederlandse meertjes bestaat een punt waarop alles omslaat, maar ook bij klimaatverandering, de verspreiding van ideeën en het instorten van beschavingen. Dat inzicht maakte hem internationaal bekend en werd beloond met de Spinozapremie, de hoogste Nederlandse onderscheiding in de wetenschap. In zijn nieuwste boek, De Kanteling, onderzoekt hij de mogelijke kantelpunten in de maatschappij.
Door klimaatverandering verandert de leefomgeving van mensen drastisch en dat zal op den duur ook de democratie en internationale samenwerking onder druk zetten, onderbouwt Scheffer met talloze onderzoeken. Zal de uitbouw van hernieuwbare energie blijven versnellen, zoals het de afgelopen jaren heeft gedaan? Of zal juist het klimaat kantelen, met grootschalige migratie tot gevolg?
Zijn overgrootvader, die net als Scheffer natuurdagboeken bijhield, zou „geschokt” zijn als hij kon zien hoeveel het Nederlandse landschap is veranderd, schrijft Scheffer in zijn boek. „Aan de andere kant zou hij het prachtig vinden dat veel nieuwe soorten ons land inmiddels hebben gekoloniseerd.”
„Je hebt hier nu bijvoorbeeld veel wolzwevers. Dat zijn pluizige vliegen die zo voor een bloemetje zweven.” Scheffer houdt zijn vlakke hand stil in de lucht. „Nou, die had ik vroeger één keer ergens gezien. Dat was toen nog heel bijzonder. Ik kende ze vooral uit Zuid-Europa. Maar die zie je nu de hele tijd. Dat geldt voor meer insecten, planten en vogels. Je ziet duidelijk dat de zuidelijke soorten deze kant op komen.”
„Dat hebben mensen in de prehistorie en historie eigenlijk altijd gedaan. Met veranderend klimaat en veranderende kansen vertrok men altijd als het niet meer goed ging. Als er een ijstijd kwam of als het juist warmer werd, maar ook daarna met de hongersnoden die ontstonden door veranderde omstandigheden.
„Migratie is een heel natuurlijke aanpassingsstrategie. Alleen is dat nu lastiger geworden door de manier waarop de wereld werkt. We vergeten vaak dat de natiestaat zoals we die nu kennen een recent fenomeen is. De grens is een heel recent iets.”
„Samen met een collega uit China heb ik onderzocht of de mens, net als de meeste diersoorten, een bepaalde klimaatniche heeft waarin die het beste gedijt. We keken waar de meeste mensen wonen en dat bleek historisch nooit veranderd. Dus zelfs duizend jaar geleden woonden overal mensen, maar de meeste mensen wonen in een bepaald klimaat met een gemiddelde van 13 graden. Dat is een gemiddelde van dag en nacht, zomer en winter.
„Toen hebben we uitgerekend: stel, we willen de verdeling van mensen over klimaatzones hetzelfde houden als het de afgelopen duizenden jaren geweest is. Hoeveel mensen zouden dan moeten verhuizen? Dan kom je uit op drie miljard, oftewel een derde. Daarna keken we: waar is het nu heel heet en wonen bijna geen mensen? En hoe groot is dat gebied met de voorspelde hitte over vijftig jaar? Ook dan kom je op een vergelijkbaar aantal mensen dat moet migreren.”
„Nou dit is denk ik wel een voorbeeld waaruit blijkt dat we één van de zesduizend zoogdiersoorten zijn. Zeker wat betreft de basale dingen als empathie, emotie, maar dus ook wat betreft afhankelijkheid van klimaat, wijken we niet zo sterk af als we soms denken.
„Mijn interesse is geleidelijk veranderd van: hoe heet die vogel, naar hoe werkt de natuur, naar waarom gaat het mis met de natuur, hoe werken mensen eigenlijk, hoe werkt de samenleving? Ik ben van huis uit wiskundig bioloog. Dus dan gebruik je de wiskunde van complexe systemen, van netwerken, van dynamische systemen om bepaalde aspecten van de natuur te begrijpen. Dat gereedschap had ik al.”
„Heel simpel gezegd bestaat het principe dat mensen zich bij de meerderheid in hun groep aansluiten. Dus als mensen verandering willen en 51 procent is voor, dan komt de rest erbij. Maar daarvoor bestaat niet één harde grens. Onderzoekers hebben eens berekend dat als 20 procent van de mensen een idee heeft en daar hard aan vasthoudt, dat de rest dan volgt. ‘Critical mass’ noemden ze dat. Maar waar die kritieke grens precies ligt, dat ligt maar net aan de omstandigheden. Daar kun je niet een soort natuurwet van maken.”
„Dit is een wetenschappelijk boek en daaruit volgt dat ik geen zekerheden bied. Het kan de goede of de slechte kant op gaan. Maar het is niet zo dat alles daartussenin net zo goed mogelijk is. Niet alle toekomsten zijn even waarschijnlijk omdat er zelfversterkende mechanismen spelen. Zo werkt een systeem ook in meertjes. Je krijgt meer waterplanten, die maken het water helder, waardoor nog meer waterplanten groeien.
„Als wij afglijden naar meer autocratie en populisme en stoppen met klimaatbeleid, dan zorgt dat ervoor dat het klimaat stressvoller zal worden. En als we gestrest zijn, kiezen we meer van dat soort leiders. En als hun support afneemt, zullen ze naburige landen uitdagen en oorlog voeren. Je kan je makkelijk voorstellen dat dat verkeerd afloopt.
„Maar een andere toekomst is ook mogelijk. Als mensen zien dat het goed gaat, het belastingsysteem werkt, het onderwijs werkt, het milieu wordt schoner, dan krijgen ze daar vertrouwen in. En dat zijn ook zelfversterkende zaken. Het lijkt nu misschien onwaarschijnlijk, maar zulke golven van verbetering hebben in de historie keer op keer een eind gemaakt aan duistere tijden.”
Op de hoogte van kleine ontdekkingen, wilde theorieën, onverwachte inzichten en alles daar tussenin
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC