Het politieke midden in Nederland heeft zijn stem hervonden. Dat is en blijft het verhaal van deze verkiezingen. Ja, de meeste mensen stemmen nog altijd rechts. En ja, de formatie wordt gecompliceerd. Maar de strijd tegen rechts extremisme is er een van de lange adem, en dit is pas het begin. En geen slecht begin.
Heel Europa heeft deze verkiezingen gevolgd. Geen wonder. Niet alleen in Nederland hebben centrumrechtse partijen de afgelopen jaren het midden verlaten om achter extreemrechts aan te rennen. Extreemrechts wint dat, altijd: als middenpartijen hen op de hielen zitten door hun thema’s over te nemen en hun botte, polariserende stijl te imiteren, kunnen de onversneden originelen altijd verder naar rechts springen en nog extremer worden. Rechts van hen zit toch niets. Zoals CSU-leider Markus Blume in 2018 tegen Die Zeit zei: „Du kannst ein Stinktier nicht überstinken.”
Precies. Het eind van het liedje is altijd dat het publieke discours alsmaar verder naar rechts wordt gesleept en dat het debat bijna alleen nog over migratie gaat, waarbij buitenlanders én de kosmopolitische elite „die de deur wijd open zet” tot zondebokken voor alle problemen worden gemaakt. De feiten doen er steeds minder toe, internationaal recht en rechtsstatelijke beginselen „zijn ook maar een mening”. Daar plukt extreemrechts de vruchten van. De VVD, het CDA, de Franse Républicains, de ÖVP in Oostenrijk, de Beierse CSU – allemaal zijn ze gekrompen of hebben ze zichzelf gedecimeerd. De Britse Tories en Amerikaanse Republikeinen zijn opgeslokt door respectievelijk UKIP en de Tea Party. Al deze partijen lieten kiezers uit het politieke midden verweesd achter. Wat meer rechtse kiezers kozen uiteindelijk vaak voor het origineel.
Maar veel Europese kiezers zitten ergens in het midden van het politieke spectrum. Logisch, velen zijn middenklassers. Ze mogen verandering willen of boos zijn op prutsende politici, maar ze hebben veel te verliezen en willen stabiliteit, geen chaos. Onderzoek van politicologen als Larry Bartels en Nancy Bermeo wijst stelselmatig uit dat kiezers niet verrechtsen. Het is het aanbod dat verrechtst. Het zijn politieke leiders van middenpartijen die verrechtsen en zo middenkiezers van hun politieke thuis beroven. Die kiezers gaan dan „vote shoppen” of haken af. Henri Bontenbal begreep hoe dom het was, en politiek gevaarlijk, om het midden zo braak te laten liggen. Hij besloot om, net als Markus Blume na de desastreuze vrijerij met de AfD destijds, terug te keren naar het midden. Het kostte hem twee jaar om het vertrouwen van middenkiezers terug te winnen. Uiteindelijk struikelde hij over zijn eigen onervarenheid, waar Rob Jetten van profiteerde. Maar het is aan Bontenbal te danken dat de politieke energie terugkeerde naar het midden. Hij legde weer een bodem in de democratie.
Niet alleen gingen debatten daardoor over ándere dingen dan alleen migratie. Ook maakte Bontenbal, door elke coalitie met de PVV uit te sluiten, potentiële PVV-stemmers duidelijk dat een stem op Geert Wilders een verloren stem zou zijn. Iedereen heeft het over de afgang van de sociaaldemocraten, maar Wilders heeft woensdag de grootste nederlaag geleden van allemaal.
Ja, Wilders’ ex-kiezers stemden deels voor PVV-groupies als Forum en JA21. De draak heeft meerdere koppen. Tegelijkertijd: de winst van D66 en CDA is spectaculair. Zelfs de VVD wil niet meer met de PVV regeren, hetgeen de partij genoeg stemmen opleverde om een electorale afgang te voorkomen. Als middenpartijen deze koers volhouden, en hun eigen verhaal blijven vertellen in plaats van Russofiel extreemrechts na te bouwen, kan Nederland eindelijk uit het dal klimmen.
Dat is belangrijk. Voor het land, en voor de rest van Europa. De wereld staat in brand. Europese landen kunnen de Russische dreiging, Amerikaanse techgiganten of klimaatverandering niet alleen te lijf. Ze moeten samenwerken. Belangrijke keuzes maken. En burgers overtuigen van de juistheid van die keuzes. Zij moeten geen meelopers zijn, geen windvanen, maar verantwoordelijke, degelijke politici die koers houden en kiezers motiveren, niet deprimeren. Gelukkig, weten we nu, hebben we er daar ook in Nederland een paar van.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Europaredacteuren praten je bij over de belangrijkste ontwikkelingen in de EU
Source: NRC