Obscure wet Het Nederlandse ingrijpen in chipmaker Nexperia is wereldnieuws. De bottebijlmethode strijkt China tegen de haren in. „Vraag desnoods jullie koning om te onderhandelen.” Maar ook de VS willen de patstelling tussen Nederland en China oplossen.
Een vestiging van Nexperia in Hamburg. De Chinese exportstop op de halfgeleiders van de chipfabrikant treft de Duitse industrie hard.
Diefstal van bedrijfsgeheimen. Zelfverrijking. Wanbestuur. Het zijn maar een paar van de beschuldigingen die de Chinese Nexperia-topman Zhang Xuezheng (‘Wing’) naar zijn hoofd geslingerd kreeg. Wing moest wijken: op 30 september bevroor het ministerie van Economische Zaken de chipfabrikant met een obscure wet. Een dag later zette de Ondernemingskamer Wing zelf buitenspel, op aandringen van medebestuurders.
Nog nooit greep de Nederlandse overheid zo hard in bij een bedrijf en Nexperia, een wat onopvallende chipmaker uit Nijmegen, werd wereldnieuws. De verhoudingen met China staan sindsdien op scherp, want meteen na het besluit van minister van Economische Zaken Vincent Karremans (VVD) sloeg China terug met een exportverbod voor Nexperia. Dat raakt de wereldwijde (auto-)industrie. Nexperia’s hoofdkantoor heeft geen grip meer op de fabriek in de Chinese stad Dongguan, die de cruciale nabewerking doet van de chips die in Manchester en Hamburg geproduceerd worden.
Omdat de chipproblemen ook Amerikaanse bedrijven raken, lijken de VS niet te willen wachten tot Nederland de patstelling oplost. Persbureau Reuters meldt, gebaseerd op anonieme bronnen, dat het Witte Huis binnenkort aankondigt dat de export van Nexperia-chips uit China kan worden hervat. Donald Trump en de Chinese president Xi Jinping zouden dat eerder deze week in Zuid-Korea afgesproken hebben.
In diplomatieke kringen heerst verbazing over de wijze waarop Karremans te werk ging, zonder de gevolgen voor de industrie goed te overzien en zonder van tevoren met China te overleggen – terwijl de Nexperia-kwestie al ruim een jaar sluimert. Die bottebijlmethode strijkt China tegen de haren in.
China deinst er niet voor terug, zoals het in de handelsoorlog met de VS heeft getoond, om in conflictsituaties exportrestricties in te zetten. Zoals een Chinese diplomaat het uitdrukt: „We ageren niet, maar we reageren wel. En snel.”
Bij Nexperia (omzet: 2 miljard dollar) werken wereldwijd 12.000 mensen. Het is een voormalige dochter van het Nederlandse NXP en maakt goedkope chips – simpele transistoren van vaak een paar cent per stuk. Zulke onderdelen zitten in bijna alle elektronica. In 2017 kwam Nexperia in Chinese handen en sinds 2019 is het onderdeel van het Chinese concern Wingtech Technology, waar Wing de grootaandeelhouder is.
Deze ambitieuze ondernemer heeft geen smetteloos blazoen: hij overtrad Chinese beursregels en kreeg in 2005 een celstraf voor diefstal van bedrijfsgeheimen bij een andere Chinese onderneming. Voor Nexperia had Wing grootse plannen; hij wilde uitbreiden in Europa en probeerde ook een deel van de productie naar China over te hevelen, naar zijn eigen, modernere, chipfabriek WingSkySemi in Shanghai.
De vijftigjarige Wing ontkent dat hij chiprecepten stal uit de Britse Nexperia-fabriek, zoals ingewijden bij het ministerie van Economische Zaken beweren. Als een bedrijf de productie uitbesteedt, is het gebruikelijk het geheime ‘recept’ voor die chips te delen. Dat gebeurt normaliter onder strikt toezicht, om lekken van kennis tegen te gaan. Dat zou bij Wingtech niet goed geregeld zijn.
In een reactie aan NRC geeft Wingtech aan dat „beweringen over technologiediefstal of overdracht van bedrijfsgeheimen onjuist zijn”. Wing ontkent via zijn Nederlandse advocaat ook de aantijging van EZ dat hij bezig was de fabrieken in Manchester en Hamburg leeg te trekken. Hij investeerde juist 200 miljoen dollar in bijna vijftig chipmachines, waarvan volgens Wingtech al 90 procent geleverd is.
Een ander verwijt, van de Ondernemingskamer, is dat Wing zijn eigen chipfabriek overeind probeerde te houden met veel te grote bestellingen van Nexperia. Niet waar, zegt de advocaat van Wing: „De heer Wing heeft zich onthouden van alle stemmingen met betrekking tot WingSkySemi.”
EZ zegt dat het op 30 september ingreep omdat kennis, kunde en productiecapaciteit van Nexperia uit Europa dreigden te verdwijnen. Al maakt Nexperia geen geavanceerde chips, toch zag Karremans een acuut gevaar voor de economische veiligheid. De minister overlegde echter niet met Europese landen – die werden pas nadien op de hoogte gesteld.
Uitgerekend op de dag dat Karremans ingreep, breidden de VS een bestaande exportrestrictie voor Chinese techbedrijven uit naar hun dochterondernemingen. Wingtech stond al op de zwarte lijst van de Amerikanen, vanaf 1 oktober gold dat dus ook voor dochterbedrijf Nexperia.
Deze aangescherpte maatregel hing al maanden in de lucht, vandaar dat EZ en Nexperia de Chinese eigenaar op afstand probeerden te plaatsen om er een meer Nederlands bedrijf van te maken. Wing werkte eerst mee, maar probeerde vanaf de zomer Chinese stromannen te plaatsen om zijn grip op Nexperia te verstevigen. Wing voerde naar eigen zeggen echter „constructieve gesprekken” met EZ, totdat de minister ingreep.
Sinds China een exportverbod instelde, kunnen er geen chips meer naar westerse autofabrikanten. Dat raakt de wereldwijde autoindustrie, en Duitse automakers en hun toeleveranciers waarschuwden al voor productiestops. Industrieconcern Bosch, een van de grootste toeleveranciers van de autobranche en belangrijk afnemer van Nexperia-chips, sluit productieproblemen niet uit.
Nu Nexperia niet meer levert, stijgen de prijzen van chips razendsnel. Analisten in Chinese media verwachtten prijsstijgingen van 15 tot 20 procent. Volgens ingewijden in de toeleveranciersketen is de inkooppaniek toegeslagen: Nexperia-chips die normaal gesproken 4 cent per stuk kosten, gaan nu voor 1 dollar van de hand. Tussenhandelaren spelen wanhopige klanten tegen elkaar uit en drijven zo de prijs verder op, ook van alternatieve producten van andere chipfabrikanten. Sommige toeleveranciers proberen het via een omweggetje: ze bestellen Nexperia-chips in China, verwerken ze daar in elektronica en verschepen die producten naar Europa. Maar het ligt voor de hand dat de Chinese autoriteiten zulke geitenpaadjes afsluiten zolang het conflict voortsleept.
De Nexperia-zaak wordt in Brussel op het hoogste niveau besproken. Een woordvoerder van de Europese Commissie meldde dat „de bescherming van technologische veiligheid” ook voor de EU prioriteit heeft, verder bleef het stil. Geen grof geschut, geen diplomatiek wapengekletter tussen Brussel en Beijing. Een EU-functionaris wijst op een ongeschreven regel: de Commissie reageert alleen publiekelijk als een lidstaat dat wil.
Achter de schermen klinkt begrip: de interventie van Karremans is misschien pijnlijk op de korte termijn, maar zou onvermijdelijk zijn op de lange termijn. Tegelijkertijd heeft de ingreep een discussie over Europa’s kwetsbaarheid op gang gebracht. Die wordt nog eens versterkt door de exportbeperkingen die China heeft aangekondigd voor zware aardmetalen. Ook daarvoor zijn Europese autobouwers en andere sectoren, zoals defensiebedrijven en windturbinebouwers, zeer afhankelijk van China.
Deze week arriveerde een Chinese delegatie in Brussel om de opgelaaide handelsspanningen te bespreken. In Brussel groeit het sentiment dat Europa niet alleen toevallig slachtoffer is van het handelsconflict tussen de VS en China, maar dat Beijing het ook op de EU heeft gemunt. In de tussentijd wordt al gespeculeerd over de wijze waarop de EU op beide vlakken de autonomie van haar industrie kan vergroten.
In Duitsland vonden bedrijfsleven én politiek dat Nederland het buurland van tevoren had moeten inlichten. De Chinese exportstop op de halfgeleiders van Nexperia treft de Duitse industrie hard. Volkswagen – dat afgelopen kwartaal ruim een miljard euro verlies boekte door de Amerikaanse importheffingen – houdt rekening met een productiestop, net als enkele andere automakers en toeleveranciers. Werknemers moeten wellicht thuisblijven omdat er geen chips zijn om de auto’s mee te bouwen. Volkswagen-ceo Blume zei in weekblad Die Zeit dat de productie tot 4 november is veiliggesteld, maar dat „de situatie kritiek is”.
Voor de situatie van Volkswagen toonde minister van Economie Katherina Reiche (CDU) maar beperkt sympathie. „Ik heb weinig begrip voor bedrijven die na de coronacrisis en de energiecrisis nog altijd vasthouden aan een single-source-strategie [één leverancier voor benodigde goederen]”, zei Reiche op een top in Berlijn.
Vertegenwoordigers van de industrie schamperden op hun beurt dat ze nooit iemand aan de lijn krijgen bij het ministerie van Reiche als het om toeleveringsketenvraagstukken gaat. In Die Zeit verdedigde Blume zich met het argument dat „risico’s nooit honderd procent” kunnen worden vermeden.
Het chiptekort veroorzaakt een gevoel van machteloosheid in Duitsland en zet de verhoudingen op scherp. Volgens Jeroen Groenewegen-Lau, verbonden aan het Mercator Institute for China Studies in Berlijn, zijn zulke spanningen tussen zakelijke en politieke belangen, en tussen Europese partners, in het belang van China. „Die verdeeldheid staat een eensgezinde strategie van de EU in de weg, en dat is in het voordeel van China.” Bovendien kan China op deze manier druk uitoefenen op de Europese auto-industrie, zegt Groenewegen-Lau.
Oud-topman van Stellantis Carlos Tavares vertelde de Financial Times deze week dat Chinese automakers de Europese autofabrikanten willen verzwakken om ze vervolgens ‘op te slokken’.
Econoom Arthur Leichthammer van het Jacques Delors Centre in Berlijn noemt de Chinese exportstop een „zeer effectieve machtsdemonstratie”. Maar het zou niet strategisch zijn om het chiptekort lang te laten voortduren, stelt Leichthammer, omdat dat Duitsland en de EU zou dwingen om onafhankelijker te worden van China. China wil volgens hem de afhankelijkheid in stand houden, als in een toxische relatie.
Ook in Nederland roept de handelwijze van de minister van Economische Zaken vragen op, omdat Nederland solistisch optrad en zo’n ongebruikelijk ‘wapen’ inzette. Waarom is dit niet vooraf afgestemd met Brussel en andere Europese lidstaten, vraagt econoom Arnoud Boot zich af. Als dit gaat om strategische autonomie en bijzondere kennis in Europa, dan is dit volgens hem vooral een Europese aangelegenheid.
Boot is niet overtuigd dat zo’n extreme ingreep nodig was en hij sluit niet uit dat de actie van Karremans door profileringsdrang gedreven is. De verrassende actie doet hem denken aan toenmalig minister van Financiën Wopke Hoekstra (CDA) die plots voor honderden miljoenen aandelen Air France-KLM ging kopen om als overheid meer invloed te kunnen uitoefenen op het beursgenoteerde bedrijf.
„Het besluit van Economische Zaken om in te grijpen bij Nexperia ligt zo gevoelig. En dat doe je dan als niet-functionerend demissionair kabinet waarvan de helft van de partijen al weggelopen is. Normaal gesproken wordt een voorgenomen besluit van een minister kritisch besproken met collega’s in de ministerraad. Die veiligheidskleppen waren er niet meer. Dat is geen omgeving voor evenwichtige besluitvorming.”
En wat nu? Karremans heeft Nexperia voor een jaar ‘bevroren’ – het bedrijf mag geen ingrijpende wijzigingen doorvoeren. De minister wil dat bevel niet intrekken. Dat levert geopolitieke verontwaardiging op, maar veel ingrijpender is de uitspraak van de rechter: de Ondernemingskamer heeft Wing volledig buitenspel gezet. En hoewel de geschorste topman de zeggenschap over Nexperia terugeist bij de Ondernemingskamer, lijkt zijn kans van slagen niet groot.
Misschien kan de grootaandeelhouder deels worden uitgekocht en met opgeheven hoofd en volle portemonnee vertrekken. Nexperia afsplitsen van de Chinese tak in Dongguan is lastig; het duurt lang voordat elders ‘back-end-capaciteit’ is gevonden. In Europa is dat sowieso niet lonend, zonder subsidies. Het is niet zeker of een tweede Europese Chips Act, met nieuwe miljardensteun voor de halfgeleiderindustrie, ook spotgoedkope chips zal sponsoren.
Niet alles zit muurvast: de strengere Amerikaanse exportrestricties van 1 oktober worden teruggedraaid. Dat is een van de resultaten van het overleg tussen Trump en Xi deze week. Nexperia staat dus niet meer op de zwarte lijst. Als tegenprestatie lijkt China de exportban voor de chipmaker weer op te willen heffen.
Cameron Johnson, een Amerikaanse expert in de toeleveranciersketen uit Shanghai, vindt dat de situatie hoe dan ook zo snel mogelijk moet worden opgelost, want de Nexperia-kwestie zorgt wereldwijd voor problemen bij fabrikanten – ook in China. „Los het op, liefst binnen een paar weken. Waarschijnlijk kost het geld om zo’n compromis te sluiten, maar die financiële schade zal altijd kleiner zijn dan productiestops in de auto-industrie.”
Eén ding is zeker, zegt Johnson: om het Nexperia-conflict tot een goed einde te brengen, zal meer respect nodig zijn dan de Nederlandse overheid tot nu toe heeft getoond. „Vraag desnoods jullie koning om te onderhandelen – Chinezen zijn gek op royalty.”
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Economieredacteuren nemen je mee in de discussies die zij op de redactie voeren over actuele ontwikkelingen
Source: NRC