Het was een van de opgewekte conclusies van het NRC-buurtonderzoek, tenminste als je een democraat bent: kiezers willen helemaal geen autocratisch leiderschap, maar politieke partijen die samenwerken. De 21 verslaggevers die een week of drie geleden door zeven buurten struinden en 170 mensen spraken, merkten dat die roep om daadkracht zelden voortkwam uit een onderhuids verlangen naar een autocraat, de conclusie die de Haagse denktank HCSS eerder wel trok in NRC.
De afgelopen weken publiceerde NRC vijf interessante artikelen met kiezersonderzoek door peilingbureaus. Het eigen traditionele buurtonderzoek, dat vorige week is gepubliceerd, vond ik het meest diepgravend. Het had weliswaar de minst harde conclusies, maar gaf wel de gelaagdheid van de kiezer het beste weer. Burgers maken zich zorgen, over de kosten van boodschappen, over migratie, over het gebrek aan woningen. Maar de verslaggevers stuitten ook op een prettig soort mildheid: „We moeten er als Nederland samen uitkomen en dat naar buiten uit kunnen dragen”, zei de 32-jarige Sam Hutten uit Tilburg. „Een stabiel kabinet vind ik nu belangrijker dan een kabinet waarin ik me politiek gezien volledig herken”, aldus Guus Houtzager (50) uit Oldenzaal.
„Bij peilingen zie je alleen de uitkomst van het denkproces. Wij probeerden ook het denkproces zelf te laten zien”, zegt Mark Lievisse Adriaanse, coördinator van het onderzoek. Kritische kanttekening: Noord-Nederland ontbrak bij de gekozen buurten, schreef Jan Willem de Keizer uit Leeuwarden dinsdag op de brievenpagina. Hier spelen specifieke kwesties, zoals de gaswinning en de asielproblematiek (Ter Apel). Lievisse Adriaanse legt uit dat dat kwam doordat er deze keer minder buurten waren gekozen dan in eerdere jaren, en dat die waren geselecteerd op demografische en politieke kenmerken. Maar net als de lezer uit Leeuwarden vond ik – en Lievisse Adriaanse eigenlijk ook wel – het jammer dat zo’n groot gebied leeg bleef op het bijbehorende kaartje van Nederland.
Zo kan ik als Ombudsman meer kanttekeningen plaatsen bij de NRC-verslaggeving van de campagne. Die was enorm divers, met honderden artikelen, interviews op podcast en video, liveblogs tijdens de tv-debatten, de postcasts Vandaag, Haagse Zaken, Het Uur en Zo simpel is het niet en vele video-items op sociale media. Eerlijk is eerlijk: ik zal wel eens wat hebben gemist. Maar ik heb ook veel gezien, geluisterd en gelezen. Daarom nog vier kanttekeningen op een rij.
In 2023 was NRC, zoals zoveel andere media, verrast door de razendsnelle eindsprint van de PVV – de grote winnaar toen, met 37 zetels. De naam van Pieter Omtzigt (NSC) viel in de maanden voor die verkiezingen bijna drie keer zo vaak in NRC-artikelen als die van PVV-leider Geert Wilders, en die van Frans Timmermans (GroenLinks-PvdA) twee zo vaak. Logischerwijs was dat nu heel anders. In de twee maanden tot en met de verkiezingsdag werd Wilders dit keer in 424 artikelen ten minste één keer genoemd. De cijfers van de anderen: Timmermans 299 keer, VVD’er Yesilgöz 287 keer, CDA’er Bontenbal 267 keer (plus twee keer ‘Bontebal’) en D66-leider Jetten 221 keer.
Het laatste cijfer suggereert dat toch weer de grote winnaar is onderschat. Dat geloof ik niet. Zo werd Jetten drie weken geleden scherp bevraagd in een van de dertien lijsttrekkersinterviews, waarbij hij ook al een vraag kreeg over het premierschap. En afgelopen zaterdag schreef de politieke redactie nog dat D66 – „meer een campagnemachine dan een vereniging van ideologische scherpslijpers” – veel beter dan GroenLinks-PvdA had ingezien hoe de partij weer relevant moest worden. „Lijsttrekker Rob Jetten heeft het nu veel meer over migratie, nationale trots en een kleine overheid.”
Terug naar Wilders. Hij was continu in het vizier. Er waren goede analyses over zijn beperkte campagne. Ook zijn kiezers kwamen genoeg aan het woord, onder meer in het buurtonderzoek. In juni onderzochten twee redacteuren nog 21.000 tweets van de PVV-leider (De X-factor van Geert Wilders) maar in de afgelopen maanden bleef de verslaggeving over de grootste partij aan de oppervlakte. Wilders schermde alles goed af voor de media. Pogingen tot onderzoeksjournalistiek om wel achter de schermen te kijken of meer te weten te komen over partijfinanciering of PVV-kandidaten leverden geen publicaties op. De Groene Amsterdammer en de Volkskrant deden dat beter en kwamen met onthullingen over de haatzaaiende AI-beelden die twee PVV-Kamerleden hebben verspreid. Onderzoekschef Wubby Luyendijk vindt het achteraf jammer dat de redactie geen energie heeft gestoken in een scherp verkiezingsonderzoek naar bijvoorbeeld de PVV.
De meeste kritiek van lezers, althans in de mailbox van de Ombudsman, kwam op artikelen over de VVD. „Bij de debatten wordt de inbreng van de lijsttrekker vaak op een negatieve manier beschreven”, mailde een lezer dinsdag nog. Dilan Yesilgöz en haar partij werden inderdaad kritisch gevolgd. Dat gebeurt natuurlijk vaak bij een partij die al lang in het centrum van de macht zit. En toen de VVD ging samenwerken in een chaotische coalitie met de PVV en er intern onrust ontstond over de rechts-conservatieve koers van Yesilgöz, was er nog meer aanleiding voor.„Dat de uitslag voor de VVD nu verrassend goed is, maakt het natuurlijk niet minder waar dat ze onder vuur lag”, zegt chef politiek Pim van den Dool.
Wat ook bijdroeg aan het beeld dat NRC te kritisch was ten aanzien van de VVD, was de ruimte die politicoloog Simon van Teutem kreeg. Hij mocht een opinieartikel publiceren naar aanleiding van zijn boek Waarom een echte liberaal geen VVD stemt. Er verscheen een (kritische) boekrecensie. Vrij dicht tegen 29 oktober werd hij geïnterviewd in Het Uur en daarvan kwam een geschreven versie op de website. Allebei met de kop: Als liberaal heb je bij de VVD niets te zoeken. Ik begreep de lezer wel die mailde dat NRC naar voorbeeld van Amerikaanse kranten maar gewoon een stemadvies moet geven. „Dan hoeft het niet meer verdekt via Simon van Teutem.” Chef opinie Wouter van Noort vindt achteraf dat voor het evenwicht een goed tegenstuk niet had misstaan.
Een belangrijk moment in de campagne was hoe CDA-leider Henri Bontenbal vorige week bij Nieuwsuur artikel 23 verdedigde – het grondwetsartikel dat de vrijheid van onderwijs borgt. Hij reageerde weinig empathisch op een fragment met een oud-leerling van een reformatorische school die vertelde hoe beknellend het was geweest om homoseksueel te zijn op een school die dat afwees. Bontenbal zei dat religieus onderwijs mocht botsen met het gelijkheidsbeginsel, artikel 1 van de Grondwet. „Een leerling kan ook naar een andere school.” Daar kreeg hij snel spijt van, bleek een dag later. Hij wees er toen op dat scholen wel de plicht hebben om voor een veilige omgeving voor iedereen te zorgen en dat de onderwijsinspectie die kan afdwingen.
Het CDA was toch wat conservatiever dan gedacht – de partij zakte daarna wat terug in de peilingen. De politieke redactie beschreef het incident goed en besprak het in de podcast Haagse Zaken. Maar hier miste ik een inhoudelijk vervolg. Kan de inspectie inderdaad goed ingrijpen? Hoe zit het met de wet op het burgerschapsonderwijs, die in 2021 is aangescherpt en scholen voorschrijft democratische basiswaarden uit te dragen? Waar er in de laatste twee weken goede stukken verschenen over de zorg, de arbeidsmarkt en de woningmarkt ontbrak het onderwijs. Een gestructureerde, inhoudelijke serie had dit kunnen ondervangen. Die verscheen wel in 2023. Deze keer helaas niet.
Een dag voor de verkiezingen in Nederland, afgelopen dinsdag, opende de krant met een verhaal over Soedan. Afrika-correspondent Koert Lindijer beschreef dat de inname van de stad Al Fashar door de militie RSF tot „een van de wreedste episodes van de oorlog in Soedan” leidde. Hij eindigde met de vaststelling dat „de grootste humanitaire crisis ter wereld” inmiddels 150.000 mensen het leven heeft gekost.
Somber nieuws dus. Maar ik was blij met de prominente plek. Het deed mij beseffen dat het buitenland in de campagne geen rol heeft gespeeld. De onrust in de wereld, oorlogen in Europa, Afrika en het Midden-Oosten, de rol van de Europese Unie: in de grote debatten werd het nauwelijks besproken. Los van natuurlijk een gevolg van die onrust: asielmigratie. Maar de NRC-redactie koppelde de verkiezingen zelf ook te weinig aan het buitenland en defensie. Terwijl de krant in de regel goed over de grenzen kijkt.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC