nieuwsbriefMachtige Tijden
Machtige Tijden Een progressieve kandidaat-premier van een behoudend land. De kans op een groot politiek waagstuk. De VVD die hem tot een keuze uit twee kwaden dwingt. Klassieke nijd die elk moment kan opspelen. Een machtspartij die enthousiast danst maar misschien iets dieper over zichzelf moet nadenken. Radicaalrechts als de nieuwe elite. Bij het begin van het tijdperk-Jetten: een politieke risicoanalyse.
Het interessante van radicaal-rechts: het is de nieuwe politieke elite. Maandag werd het PVV-Kamerlid Maikel Boon door de Volkskrant betrapt op de verspreiding van criminaliserende AI-beelden van Frans Timmermans. Dinsdagavond laat zei Geert Wilders dat het zonder gevolgen blijft. Hij kón Boon niet meer van de lijst halen. „Maar ik wil dat ook niet”, aldus Wilders tegen het ANP.
Zoals PVV’ers ooit de gevestigde orde omschreven als plucheplakkers, zo zijn ze dat nu zelf. Een uurtje nadat woensdag bleek dat GroenLinks-PvdA vijf zetels kwijt was, nam Timmermans zijn verantwoordelijkheid – en terecht. Maar dat de PVV elf Kamerzetels inleverde en terugviel naar 26, bleef voor Wilders zonder gevolgen. Ook Maikel Boon, nummer 24 van de PVV, keert gewoon terug.
Het is die dubbele moraal op radicaalrechts waarmee ook de vermoedelijk nieuwe premier, Rob Jetten (D66), de komende tijd te stellen heeft.
Jetten wist op verkiezingsdag een vergeten D66-streven van vier jaar geleden – ‘Nieuw leiderschap’, Sigrid Kaag – alsnog te realiseren. Nadat Mark Rutte dat jaar zijn gezag had verloren door een motie van afkeuring (1 april 2021, ‘Positie Omtzigt, functie elders’), heeft het land in Jetten dan eindelijk een kandidaat-opvolger van de VVD-premier.
Intussen werd de democratie allerminst stabieler. De progressieve liberaal Jetten moet straks werken met een parlement met een rechts-conservatieve meerderheid van een slordige negentig zetels, inclusief een stevig radicaalrechts blok.
De coalitiepartijen (PVV, VVD, NSC, BBB) leden allemaal verlies, samen 37 zetels. Maar op radicaal-rechts compenseerden JA21en FVD de klap voor de PVV. Centrumrechts bleef redelijk op peil omdat het CDA het verlies van NSC en de VVD gedeeltelijk goedmaakte.
Ziehier de uitdaging van Jetten: een progressieve premier in een behoudend land.
De ironie is dat hij al aasde op het partijleiderschap toen Kaag er zich in 2020 voor kandideerde. Hij gedroeg zich als trouwe partijsoldaat en bood Kaag zijn hulp aan.
Zodoende werd Jetten minister van Klimaat in Rutte IV, nadat Kaag Van Mierlo’s D66-record had geëvenaard: 24 zetels. De tweede partij na de VVD. Er volgde een moeizame formatie. De VVD, een machtsmachine, behandelde Kaag als politiek gevaar.
Jetten was er soms bij als VVD’ers smaalden dat haar nieuwe leiderschap blijkbaar niet in staat was vaart in de toen trage formatie te brengen. Ook voor dat aspect, nijd tussen VVD en D66 die elk moment kan opspelen, kan hij alvast een deel van zijn agenda reserveren.
Want in de formatie is diezelfde VVD nu de complicerende factor. Ook sommige VVD’ers vonden het wonderlijk dat er op verkiezingsavond uitbundig werd gedanst. Het was op zich verklaarbaar: Dilan Yesilgöz had de verwachtingen verslagen.
Na de val van het kabinet moest zij deze zomer terugkomen op haar desastreuze keuze uit 2023, toen ze de deur voor de PVV openzette. Wilders riep daarop dat ze aanstuurt op een kabinet met Frans Timmermans.
En om electoraal niet verder in te storten, besloot de VVD uit zelfbehoud het anti-Timmermans-sentiment op rechts uit te spelen door een ‘stabiel’ centrumrechts kabinet zonder GL-PvdA te eisen. Stategisch goed gezien: de partij ging niet ten onder.
Evengoed was dit na 2023 (tien zetels verlies) haar tweede nederlaag (min twee zetels) sinds de VVD onder haar leiding naar rechts beweegt. Zo verloor ze in twee jaar ruim een derde van het VVD-electoraat, en behaalde ze woensdag de slechtste VVD-uitslag in negentien jaar. Dus dansen?
Uiterst rechts was niet geïmponeerd: de radicaal-rechtse stemmer voelde zich op verkiezingsdag amper tot de VVD aangetrokken. Tegenover de paar procent PVV-kiezers die volgens de exitpoll van Ipsos I&O wel naar de VVD zijn overgestapt, stond een grotere groep kiezers die de VVD verloor aan CDA en D66.
Dus eerst maakte de partij onder Yesilgöz de oversteek naar rechts. Ze verloor zo haar electorale middenpositie aan D66 en CDA. Met als resultaat dat de VVD zelf bevorderde dat het premierschap in handen van D66 viel. Dánsen? Of toch eens dieper over zichzelf nadenken?
De vraag is of de VVD het eigenbelang boven de bestuurbaarheid van het land blijft plaatsen. De partij regeerde 22 van laatste 25 jaar en leverde veertien jaar de premier. Ze is nu de bestuurlijke ruggengraat van het land.
Elke zaterdag ontleedt Tom-Jan Meeus in zijn nieuwsbrief de politieke week - en laat zien wat bijna niemand ziet
Hier wordt het erg dubbelzinnig. Want hoewel de VVD nu de derde partij is, blijft ze zich gedragen als de machtspolitieke regisseur die ze onder Rutte was. Jetten mag een breed middenkabinet willen – D66, VVD, GL-PvdA, CDA – maar Yesilgöz kan daar na deze campagne onmogelijk nog mee instemmen.
Het ergerde CDA-leider Henri Bontenbal vlak voor verkiezingsdag openlijk. Hij werd „spuugziek”, verweet hij Yesilgöz, van deze „spelletjes”.
Feit is dat de VVD-positie Jetten waarschijnlijk voor een keuze uit twee kwaden stelt. Hij kan haar centrumrechtse voorkeur (D66, VVD, CDA, JA21) volgen, maar JA21 is op onderdelen erg rechts en buiten Joost Eerdmans een partij met amper politiek-bestuurlijke ervaring en een fractie die bestaat uit zorgelijk veel partijhoppers (ex-FVD, ex-PVV, ex-CDA, et cetera).
Of Jetten kan kiezen voor een minderheidskabinet van D66, VVD en CDA dat ruimte aan de Kamer laat. Maar dan krijgt hij als premier, en D66 als partij, te maken met die ruime rechts-conservatieve meerderheid in de Kamer.
Dus of hier nou wordt gewerkt aan het stabiele kabinet waarop de VVD zei uit te zijn?
Wat ook opvalt: hoe groot het mentale verschil van VVD en D66 met partijen als CDA en GL-PvdA is geworden. Die laatsten werken nog met een oud campagneconcept: rationeel en inhoudelijk. Zowel Bontenbal als Timmermans spraken overwegend over beleid, gebruikten termen als ‘solidariteit’ of ‘stabiliteit’, en speelden zelden op emoties, identiteit en intuïties.
Feit is alleen dat hun campagnes minder het debat stuurden dan die van Yesilgöz en Jetten. Zij verloren aanhang in de slotweken. Bij Jetten en Yesilgöz was het andersom.
Timmermans sneuvelde, GL-PvdA bleef te ver verwijderd van het midden om nieuwe kiezers binnen te halen. Een ruimte die Jetten uiteindelijk vulde. Jetten zette zich geloofwaardig neer als iemand die durft te verliezen: hij viel Wilders in elk debat overtuigend aan. Ook suggereerde hij gematigdheid en benadrukte hij zijn optimisme.
Maar inhoudelijk bleef het vaag. Dus zoals Yesilgöz dobbelde met de bestuurbaarheid van het land, zo deed Jetten dat met zijn nieuwe imago: het suggereerde strijdbaarheid en verandering maar bracht inhoudelijk weinig.
Roy Kramer, oud-spindokter van D66, schreef hier een boek over en zei in de Volkskrant: „Voor het bestuur heb je kwaliteiten nodig waar middenpartijen warm voor lopen: inhoudelijke kennis, evenwichtige karakters. Om verkiezingen te winnen van populisten zul je op zoek moeten naar mensen die de strijd aangaan.”
Het is de ontaarding van de verkiezingscampagne: duidelijkheid die kiezers aanspreekt maar na verkiezingsdag chaos bevordert. Het gebeurde na 2023, en kan nu weer gebeuren.
PVV-Kamerlid Maikel Boon tijdens een debat in de Tweede Kamer.
Tegelijk is Jetten nu in de positie voor een groot politiek waagstuk. Zo kan hij misschien kans zien de twee grootste thema’s van deze tijd – migratie en democratie – te combineren in een aanpak die het land verbindt. Een zorgelijk grote groep kiezers is in navolging van PVV en FVD van opvatting dat gelijke rechten van burgers bij meerderheid ongedaan gemaakt kunnen worden. Vaak als gevolg van frustraties over het migratiebeleid.
En als Jetten erin zou slagen een nieuwe coalitie te vormen op het voornemen om binnen de grenzen van de rechtstaat een strenger migratiebeleid over de hele linie (asiel, arbeid, studie, et cetera) af te spreken, en zo het vertrouwen in de democratie te vergroten, zou dat voor hem en de maatschappij geen slechte uitkomst zijn.
Het vereist erg veel optimisme – maar goed, dat claimt hij te hebben.
Dat gevalletje met die nepbeelden van het PVV-Kamerlid Maikel Boon onderstreepte opnieuw dat het land verbluffend weinig oog heeft voor online beïnvloeding van het opinieklimaat. Vooral op uiterst rechts is men erg actief. Timmermans was zeker niet het eerste slachtoffer. Kaag ging hem voor. Zo waren er veel meer.
En lang niet alleen politici. Lotfi El Hamidi van De Groene Amsterdammer, oud-opiniechef van NRC, wees erop dat een onhandige opmerking van Bontenbal over homoseksuele leerlingen en de PVV-neppeelden van Timmermans meteen tot politieke afkeuring en actie leidden. „Maar alle bagger, haat en racistische meuk over migranten? Moet kunnen.”
Ook een thema waarop Jetten iets te bewijzen heeft. Want de schade die hiermee wordt aangericht, kan het opinieklimaat nog jaren verzieken. Optimisme is niet alleen lachen. Optimisme is aanpakken – zeker ook, als het moet, van het gif dat de Maikel Boons van deze wereld routinematig zijn gaan verspreiden.
Opmerkingen, aanmerkingen, observaties, tips? Elke reactie is van harte welkom. Mail me – t.meeus@nrc.nl – of stuur een persoonlijk bericht op mijn LinkedIn.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC