Vrijdag viert Bohemian Rhapsody van Queen haar 50ste verjaardag. Waarom werd de ‘Matthäus-Passion van de popmuziek’ in Nederland zó groot?
schrijft voor de Volkskrant over hedendaagse muziek.
Bohemian Rhapsody is 50 jaar oud. Op 31 oktober 1975 kwam het nummer, van het Queen-album A Night at the Opera, uit op single. Over de hele wereld is de mini-opera succesvoller dan welke andere rockopera of minisymfonie dan ook. Maar in Nederland zijn we wel héél fanatiek. Jaar in, jaar uit verkiezen we Bohemian Rhapsody tot beste nummer aller tijden. Waarom?
Noem Bohemian Rhapsody gerust de Matthäus-Passion van de popmuziek. Eén keer per jaar, tijdens een feestdag, omarmt heel Nederland dit stuk. In het geval van de Matthäus-Passion van Johann Sebastian Bach is dat officieel op Goede Vrijdag, maar in de aanloop naar Pasen klinkt het Kommt, ihr Töchter, helft mir klagen uit vele kelen in vele kerken en concertzalen. In het geval van Queen is 31 december, de laatste dag van de Top 2000, de ultieme Bohemian Rhapsody-dag: je 11-jarige nichtje vindt het geweldig en ook je collega noemt Queen ineens de beste band ter wereld.
Vreemd. Bohemian Rhapsody gaat over een nihilistische moordenaar. Dat slaat misschien aan in de Penitentiaire Inrichting Vught, maar niet in de rest van Nederland, zou je denken. Vergelijk het voor de grap eens met Het Dorp van Wim Sonneveld, over die mooie oud-Hollandse tijd. Dat herkenbare liedje staat steevast op nummer 1 in de Evergreen Top 1000, de tegenhanger van de Top 2000.
Het werk is duizend-en-één keer geanalyseerd. Het genie van zanger-componist Freddie Mercury zou schuilen in diepere lagen en verborgen symboliek (waarover straks meer). Althans, volgens sommigen. Anderen vinden het kitsch, gebakken lucht vergeleken met The Who’s rockopera Tommy of Paul McCartneys multidimensionale Band on the Run. Als de critici gelijk hebben, waarom bezwijken we dan toch zo massaal voor Bohemian Rhapsody?
Muzikaal is Bohemian Rhapsody zo afwisselend, dat zelfs de grootste scepticus wel érgens een warm gevoel krijgt. Is het niet het hallucinerende beginkoor (Is this the real life?), dan wel de pianoballad (Mama, I just killed a man). Is het niet het burleske intermezzo (Galileo, Galileo), dan wel het hardrockgedeelte (So you think you can stop me).
De muziek is soms overdreven dramatisch. Zo hebben de beroemde gebroken pianoakkoorden (vanaf 48 seconden in het nummer) een voorhouding als hoogste noot: de toon die onze oren verwachten wordt heel even uitgesteld. Hij wordt voorafgegaan door een noot daarboven. Het is alsof de muziek eventjes zucht, of snikt.
Of wat te denken van de onderliggende harmonieën. De eerste vier akkoorden zijn in die volgorde ontelbare keren gebruikt, in de meest zoetsappige variaties. Ken je dat sentimentele deuntje onder de NVPI-copyright-intro’s van oude videobanden nog? Exact. Ook als musicalmateriaal zou het trouwens perfect volstaan. En Nederlanders zijn bij uitstek een musicalminnend volk.
Elk geslaagd popnummer heeft een ijzersterke hook, letterlijk vertaald: een haak. Meestal is dat een melodiezin die zich in je gehoor vasthaakt, zoals het krachtige ‘God only knows what I’d be without you’ van Beach Boys-genie Brian Wilson.
Bohemian Rhapsody heeft niet één duidelijke haak. Het nummer heeft zelfs geen refrein of terugkerend motief. In plaats daarvan zit het stuk vol met kleinere hooks. Je hoeft op straat maar ‘Mamaaaaa’ te zingen, en alle voorbijgangers hebben de rest van de dag Bohemian Rhapsody in hun hoofd. En de Galileo’s in het operateske deel zijn zo opmerkelijk, dat je ze na één keer luisteren nooit meer vergeet.
Bohemian Rhapsody lijkt hoogstaande kunst. In amper zes minuten horen we opera, vloeiend Italiaans en talloze muzikale wendingen. Op het theatrale middendeel zijn de wildste theorieën losgelaten. Zo zou Galileo, Figaro, Magnifico (op 3 minuten en 16 seconden) in het latijn ‘vergroot Galileo’s beeld’ betekenen. Wat context: Galileo Galilei vond de telescoop uit waarmee hij Mercurius kon zien. Een verwijzing naar zanger Freddie Mercury, misschien?
Daar klopt niks van. Het is onzin-Italiaans. Als je producer Roy Thomas Baker mag geloven, was Bohemian Rhapsody een grote grap. In een interview in 1999 vertelde hij: ‘Freddie bleef maar Galileo roepen (...). We kwamen niet meer bij van het lachen.’
Ook Freddie Mercury noemde Bohemian Rhapsody een parodie. Het stuk is gebaseerd op drie nummers die Mercury op verschillende momenten componeerde. Zo ontstond de pianoballad (‘Mamaaa’) in de late jaren zestig, toen Mercury het nog The Cowboy Song noemde.
Wil je geloven dat je naar iets heimelijk geniaals luistert, dan ondersteunen talloze analyses dat. Wil je liever lachen om een hilarische parodie, dan geven Queens bandleden en producers je gelijk.
De grootste aantrekkingskracht schuilt misschien wel onder de oppervlakte. Want hoewel Freddie Mercury Bohemian Rhapsody niet bewust volpropte met symboliek, was hij nog altijd een voormalig kunstacademiestudent met een grote liefde voor theater. De regels van de klassieke tragedie leefden onbewust in zijn brein. Die regels zijn ooit opgeschreven door de Griekse filosoof Aristoteles (384-322 v.Chr.), en zijn nog steeds relevant.
Onbedoeld voldoet Bohemian Rhapsody aan alle voorwaarden van de Griekse tragedie. ‘Mamma, I just killed a man’ (op 55 seconden)? Aristoteles noemt het hamartia: de klassieke misstap. Nog iets onmisbaars is de peripeteia, de dramatische wending, waarin de hoofdpersoon wordt beoordeeld door een koor. Queen doet dat zo (3 minuten en 25 seconden): ‘He’s just a poor boy from a poor family.’
Maar het belangrijkste onderdeel van de klassieke tragedie is de katharsis, de zuivering. De hoofdpersoon berust in zijn lot en alles is voorbij. Hoe Freddie Mercury het zingt? ‘Nothing really matters. Nothing really matters to me.’
3 x Bohemian Rhapsody
Bohemien (de; m/v/x; meervoud: bohemiens)
Artiest die in zijn levenswijze zorgeloosheid en onverschilligheid ten opzichte van conventie toont.
Rapsodie (de; v; meervoud: rapsodies, rapsodieën)
Instrumentale compositie die bestaat uit verschillende, in stijl en stemming contrasterende gedeelten, vaak gebaseerd op volksmelodieën.
Brian May: ‘Freddie had het (stuk) al Bohemian Rhapsody genoemd voordat hij een noot had gespeeld. Hij wist dat het groots zou worden.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant