Campagne Hoe wist D66 kiezers te overtuigen die eerder GroenLinks-PvdA stemden, maar ook aanhangers van de VVD en NSC, zelfs van de PVV? En dat zónder de eigen achterban van zich te vervreemden. Een terugblik op een optimistische campagne.
Rob Jetten voert campagne bij Amsterdam CS.
Op een poppodium in Leiden, voor een reusachtige Nederlandse vlag, lijken de woorden van D66-lijsttrekker Rob Jetten ook wat groot. „Ik wil Wilders verslaan”, zegt hij op 18 oktober, bijna twee weken voor de verkiezingen, voor een lyrisch publiek. „Noem me ambitieus, noem me te optimistisch, maar ik weet zeker: Het kan wél.”
Het was een bewuste zet, vertelt D66-campagneleider Robert van Asten achteraf. Op dat moment staat D66 in de peilingen nog ver onder de PVV, en ook onder het CDA en GroenLinks-PvdA. Maar na het eerste RTL-debat, waar Jetten kan invallen voor Wilders, is D66 ineens gaan stijgen van 14 naar 18 zetels, volgens onderzoeksbureau Ipsos I&O.
Het campagneteam van D66 voelt zich gesterkt, ziet berusting bij andere partijen, en wil een nieuw idee planten in de hoofden van kiezers. De finale van De Slimste Mens wint Jetten die zaterdagavond niet, maar de verkiezingen – waarom niet? Van Asten: „Met die rally wilden we laten zien: Wilders verslaan, het kan wél.”
Op datzelfde popodium in Leiden staat Jetten deze week als de verrassende winnaar van de verkiezingen – wat vrijdag werd bevestigd door de laatste tellingen. Met een fabuleuze eindsprint hebben de D66’ers hun beste verkiezingsuitslag ooit geboekt: zeker 26 zetels. De middenpartij wist kiezers te overtuigen die eerder GroenLinks-PvdA stemden, maar ook aanhangers van de VVD en NSC, zelfs van de PVV en BBB. En belangrijk: zonder de eigen achterban van zich te vervreemden.
Waar heeft D66 dit succes aan te danken? Een terugblik op een strategische en optimistische campagne, met wat geluk, en met risico’s omdat D66 haar sociaal-liberale identiteit flink oprekte.
Een goede campagne begint met je eigen verhaal op tijd rond hebben, zegt oud-VVD-campagnestrateeg Bas Erlings. En dat had D66, in zijn ogen. „Toen het kabinet-Schoof in juni viel, stond de partij klaar. Toen al straalde de partij positiviteit uit.” Jetten keek uit naar de verkiezingen, zegt hij die dag tegen media. „Hier in Den Haag snakken we naar mensen die willen samenwerken aan oplossingen.”
In de periode van oppositie heeft D66 de tijd genomen om langzaam maar zeker van koers te veranderen. Na de rampzalige Tweede Kamerverkiezingen van 2023, waarbij de partij van 24 naar 9 zetels zakte, concludeert het wetenschappelijk bureau van D66 dat de partij minder belerend, minder elitair en minder technocratisch moet zijn.
Links-progressieve kiezers afsnoepen van de nieuwe fusiepartij GroenLinks-PvdA zal lastig worden, is de inschatting van D66. Strategisch lijken er vooral kansen om VVD-stemmers aan te trekken. Die partij is onder Dilan Yesilgöz, en in het kabinet met de PVV, steeds verder naar rechts geschoven. Dus moet er een nieuw D66-verhaal komen dat ook rechtse zwevende kiezers kan aanspreken.
Vanaf dan spreekt Jetten, die eerder nog het etiket van ‘klimaatdrammer’ omarmde, over ‘rechtse’ thema’s zoals de vastgelopen overheid, de regeldruk en de economie. Hij legt minder nadruk op de klimaatproblemen en richt zich meer op dagelijkse zorgen: de woningnood en druk op de zorg. Ook klinkt hij strenger over overlast rond asiel en hamert hij op Europese migratieafspraken.
Meer zetels in de peilingen levert die koerswijziging niet op: aan het eind van de zomer schommelt D66 nog gewoon op elf zetels. Volgens Erlings komt dat doordat het D66 niet lukt om het politieke debat in Den Haag en het maatschappelijke debat bij te sturen, en te domineren.
Bij de koerswijziging van D66 hoort ook een toonverandering. „We wilden niet uitleggen hoe het niet zit, maar zeggen hoe het wel kan”, zegt campagneleider Van Asten. Vandaar de campagneleus ‘Het kan wél’, simpel gekopieerd van het ‘Yes we can‘ van Barack Obama.
Kiezers hebben behoefte aan een positief verhaal na ‘de stilstand’ en het gerommel onder het kabinet-Schoof, ziet de partij in onderzoeken. De boodschap van D66 moet worden: „De schouders eronder, het gaat ons lukken, dat hebben we ook eerder gedaan als Nederland”, zegt Van Asten. Daarom begint Jetten regelmatig over de Deltawerken, de Afsluitdijk, de Flevopolders. „Om te laten zien: kijk, dat kunnen we.” Ook het plan om tien nieuwe steden te bouwen dient als metafoor. Of het ervan komt is de vraag, maar D66 durft weer te dromen.
D66 springt eruit als enige partij met zo’n uitgesproken optimistisch verhaal, zegt Erlings. Neem de campagnespotjes op tv met Jetten in wit overhemd met opgestroopte mouwen, tussen de mensen. Het had Ruttiaanse trekjes, zegt de oud-adviseur van voormalig premier Mark Rutte. „Het optimisme van Jetten”, zegt opiniepeiler Peter Kanne van Ipsos I&O, „noemen veel kiezers als reden voor hun keuze voor D66. De daadkracht die hij daarmee uitstraalt, de constructieve houding.”
Je ziet het zelfs terug in de lichaamstaal en expressie van Jetten in het slotdebat van de NOS. Met rechte rug en de borst vooruit debatteert hij in volzinnen, die ingestudeerd maar toch krachtig overkomen.
Job Jetten tijdens een campagnerally in Leiden.
Met dat optimisme kiest het kosmopolitische en Europagezinde D66 ook voor een gewaagd verhaal over trots zijn op Nederland. Daar horen Nederlandse vlaggen op partijbijeenkomsten bij: steeds meer en steeds groter – bijna als een provocerende karikatuur voor de liberale achterban.
Die Nederlandse vlag, zei Rob Jetten in een interview met NRC, was door extreemrechts gekaapt. Waarom zou D66 daar niet mee kunnen zwaaien – en zo kunnen inspelen op het Nederlands sentiment onder kiezers? Het lukt D66, zonder het verwijt van opportunisme te krijgen, of zelf in de rechtse hoek te belanden. Na een aanslag op het partijkantoor bij de extreemrechtse rellen in Den Haag in september, kan Jetten D66 juist profileren als partij die opstaat tegen antidemocratische krachten.
Strategisch is het volgens Erlings ook slim dat D66 zélf het gesprek opent over asiel en migratie. Zo kan D66 aansluiten bij een belangrijk verkiezingsthema en wordt de partij voor rechtse kiezers een reëlere optie. Om „de zorgen van Nederlanders” te erkennen, is het ook belangrijk om die te benóémen, denken ze bij D66. Daarom heeft Jetten het over „aso’s” die overlast geven het voor anderen verpesten. Bij het RTL debat en Nieuwsuur spreekt hij van „rotte appels”.
Journalist Tim Hofman bevraagt Jetten in een podcast van het online programma BOOS over dat taalgebruik. Draagt de D66-leider zo niet bij aan de dehumanisering van migranten en vluchtelingen?
Het is nodig om progressieve politiek groot te maken, betoogt Jetten. Linkse en progressieve politici zullen verkiezingen blijven verliezen als ze niet op een andere manier campagnevoeren, zegt hij. „Wij zijn het braafste jongetje van de klas, maar de grootste relschopper op het schoolplein staat ondertussen iedereen in zijn bek te spugen.”
Jetten wil het hebben over „stippen op de horizon” in plaats van „middelen en beleid”, zegt hij. En hij wil „helderder en uitgesprokener” zijn in zijn taal. Het doel is mensen weer kunnen „begeisteren” voor een „progressiever, vrijer en groener Nederland.”
Begin oktober begint de campagne van D66 electoraal aan te slaan. De partij heeft voor het eerst duidelijk meer zetels in de Peilingwijzer, het gewogen gemiddelde van Ipsos I&O en Verian. Kiezers waarderen het dat Jetten „meer in het midden” is gaan zitten, blijkt uit het rapport. Zowel VVD’ers die hun eigen partij te conservatief vinden geworden, én GroenLinksers die Jetten „rationeler” vinden dan Timmermans.
Op het partijcongres in Den Bosch van begin oktober komt Jetten voor het eerst losser over. Hij deelt in zijn toespraak complimenten uit aan GroenLinks-PvdA en CDA, hij maakt grapjes over zijn zus die mee is en normaal gesproken alleen voor feestjes naar de Brabanthallen komt.
In Den Bosch spreekt Jetten het over een „doorgeslagen individualisering” en „gemeenschapszin” – atypisch voor D66. Hij leent daarbij zelfs de woorden van de succesvolle BBB-campagne van de Provinciale Statenverkiezingen van 2023: mienskip en noaberschap.
Jetten heeft ook een paar meevallers tijdens de campagne. Eén daarvan is de uitglijder van Henri Bontenbal bij Nieuwsuur over homoseksuele leerlingen op christelijke scholen op 20 oktober. De CDA-lijsttrekker lijkt tot dan toe de favoriet bij veel kiezers, maar die haken af omdat hij onderwijsvrijheid boven empathie lijkt te stellen. „Het CDA en D66 zijn dan al zo dicht naar elkaar toe gemanoeuvreerd, dat een overstap van CDA naar D66 niet zo moeilijk meer is”, ziet opiniepeiler Kanne.
Jettens deelname aan De Slimste Mens helpt hem natuurlijk ook, denken Kanne en Erlings – al is dat lastig in peilingen terug te zien. Jetten doet mee aan de finaleweek van het tv-programma en kan ongedwongen iedere aflevering wat leuks over zichzelf vertellen. „Rob, wat is het spannendste wat jij ooit hebt gegeten”, vraagt presentator Herman van der Zandt bijvoorbeeld. „Geitenhersenen”, zegt Jetten. En hij komt met een anekdote over een barbecue bij zijn Argentijnse schoonfamilie.
De finale-aflevering wordt bijna twee miljoen keer bekeken. Kanne: „Zo leren kiezers hem kennen, kan de sympathie groeien.” Mede door dat televisieprogramma is Rob Jetten het meeste op televisie geweest, blijkt uit een Politieke Schermtijdteller van De Groene Amsterdammer.
Geld is geen onbelangrijke factor in de campagne van D66 geweest. Volgens de website politiekereclame.nl had D66 veruit het grootste campagnebudget, van bijna twee miljoen euro. De partij maakt twee podcasts en documenteert de tour van Jetten door Nederland om in gesprek te gaan met kiezers die niet op hem stemmen voor video’s op sociale media. De partij heeft een jong team voor TikTok en webcare, dat tot op de uitslagenavond in het poppodium Nobel vragen beantwoordt van zwevende kiezers.
In aanloop naar verkiezingsdag groeit D66 richting de andere grotere partijen in de peilingen, en komt de partij zelfs op gelijke hoogte. En omdat D66 nu even groot is als GroenLinks-PvdA, is strategisch stemmen voor progressieve kiezers ingewikkelder geworden: wie wil je helpen de grootste te worden? In die laatste 48 uur stappen veel kiezers over naar D66, ziet opiniepeiler Kanne. GroenLinks-PvdA groeit al een tijdje niet in de peilingen, zij zijn teleurgesteld in Timmermans, en Jetten maakt indruk in de laatste lijsttrekkersdebatten met scherpe aanvallen op Geert Wilders.
Zo trekt D66 veel kiezers naar zich toe op het laatste moment: een derde besluit op D66 te stemmen in de laatste week, 18 procent op de dag voor de verkiezingen. Erlings: „Dat is op het moment in de campagne dat het vooral over energie ging, wie zich een sterke leider toonde.”
Met het winnen van de verkiezingen, mede dankzij veel rechtse stemmers, heeft D66 zichzelf ook voor een dilemma geplaatst. Die nieuwe kiezersgroep is aangehaakt op de koerswijziging van D66 en verwacht daden – ook op het gebied van bijvoorbeeld asiel en migratie. Die kiezersgroep zal minder bezwaren hebben dan D66 zelf tegen een coalitie met het uiterst rechtse JA21. Terwijl Jetten juist een voorkeur heeft voor een kabinet met CDA, VVD en GroenLinks-PvdA.
Net als in de campagne zal D66 als regeringspartij moeten blijven balanceren om kiezers op links en rechts tevreden te houden.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC