Ipsos I&O-onderzoek Deze week viel alles op zijn plek voor D66. De progressieve middenpartij wist kiezers van linkse én rechtse partijen te trekken, pakte de strategische stem op links, had de populairste lijsttrekker en overtuigde in de laatste campagneweek aanzienlijk meer kiezers dan andere partijen.
Kiezers in een stemhokje bij stembureau in Kasteel Amstenrade.
Een progressieve middenpartij kan in het rechtse Nederland de verkiezingen winnen als alles op z’n plek valt. Dat is deze week gebeurd bij D66, dat in de Tweede Kamer van 9 naar 26 zetels stijgt: de partij wist kiezers van linkse én rechtse partijen te trekken, pakte de strategische stem op links, had de populairste lijsttrekker en wist in de laatste campagneweek last minute aanzienlijk meer kiezers te overtuigen dan andere partijen. Het blijkt allemaal uit het kiezersonderzoek dat Ipsos I&O woensdag op verkiezingsdag uitvoerde in opdracht van de NOS, waarvoor een representatieve groep van ruim 3600 stemgerechtigde Nederlanders is ondervraagd.
D66 had tot voor kort een behoorlijk links-progressief imago, maar positioneerde zich deze campagne „duidelijk meer in het midden, of noem het gerust wat rechtser”, zegt Ipsos I&O-onderzoeker Sjoerd van Heck. Zo wilde lijsttrekker Rob Jetten thema’s van ‘gewone’ mensen serieuzer nemen, van wonen en zorg tot migratie, inclusief asiel, waar D66 kritischer over sprak. Het verklaart waarschijnlijk waarom D66 deze verkiezing veel centrumrechtse kiezers won van bijvoorbeeld NSC (een vijfde van hun kiezers uit 2023 ging nu voor D66) en de VVD (13 procent).
Dit ging niet ten koste van de progressieve achterban, sterker nog: D66 wint duidelijk de strategische stem op progressief-links. Bijna een kwart van de GroenLinks-PvdA-kiezers uit 2023 stapte over naar D66, blijkbaar omdat deze kiezers niet geloofden dat links de grootste kon worden, en D66 wel. D66 won zelfs van partijen als de SP en de Partij voor de Dieren, en eet een kleine partij als Volt helemaal leeg: 36 procent van de Volt-kiezers van 2023 ging nu voor D66.
D66 heeft ook qua opleidingsniveau een meer diverse groep kiezers getrokken. In 2023 was nog 70 procent van de achterban hoger opgeleid, nu is dat 59 procent. De partij trekt nog altijd weinig lager opgeleiden, maar het aandeel middelbaar opgeleiden ligt hoger (30 procent tegenover 22 in 2023). „De kiezersgroep van D66 is echt verbreed”, ziet Van Heck.
Het succes van D66 is duidelijk te danken aan de sterke indruk die Rob Jetten als lijsttrekker maakte in bijvoorbeeld de tv-debatten: ruim een derde van de D66-kiezers (36 procent) noemt de lijsttrekker „de belangrijkste reden” voor hun stem. Dat is net zoveel als bij het CDA en Henri Bontenbal, die al langer een zeer gewaarde lijsttrekker was en ook een ruime zetelwinst boekte. Opvallend is ook dat D66 en Jetten in de slotfase de meeste zwevende kiezers wisten te overtuigen: 34 procent van de D66-stemmers besloot pas in de laatste week op die partij te stemmen, een hoger percentage dan bij andere grote partijen.
D66 wordt nipt de grootste, werd vrijdag definitief duidelijk, in een Tweede Kamer die verder onversneden rechts blijft. De PVV van Geert Wilders levert weliswaar elf zetels in, maar het blok radicaal-rechtse partijen handhaaft zich stevig. PVV, FVD en JA21 scoren gezamenlijk een zetel meer dan in 2023 (42 tegenover 41), en scoren iets lager als je ook BBB meetelt (46 nu, tegenover 48 in 2023). De teleurgestelde PVV-kiezers maakten deze verkiezing vooral de overstap binnen het radicaal-rechtse blok: zo stemde 75 procent van de huidige FVD-kiezers in 2023 nog PVV, wat de grote winst bij die partij van 3 naar 7 zetels verklaart. En ook JA21 profiteert van het verlies van Wilders: een op de drie van hun huidige kiezers komt van de PVV.
Daarmee is er binnen het radicaal-rechtse blok veel beweging, maar is het de tweede verkiezing op rij dat dit blok ongewoon groot blijft in het licht van de historische Nederlandse politieke verhoudingen, zegt Ipsos I&O-onderzoeker Van Heck. „Het blok als geheel is echt een machtsfactor geworden, zeker qua invloed. Het is een opmerkelijke verschuiving als je kijkt naar de periode-Fortuyn of de opkomst van Wilders vanaf 2006. Toen schommelden die partijen gezamenlijk tussen de 25 en 30 zetels, nu zitten ze stabiel boven de veertig.”
De VVD scoorde met 23 zetels, slechts een zetel verlies, nog opvallend goed gezien de dramatische peilingen eerder in de campagne. Dat komt omdat veel rechtse kiezers in de laatste dagen alsnog besloten om „toch maar” voor de VVD te gaan, ziet Van Heck. „Net als bij D66 hebben veel VVD-kiezers in de laatste week hun keuze gemaakt, in dat opzicht sloeg de slogan ‘Toch maar weer VVD’ echt aan.” Oftewel: die rechtse kiezers zagen niet echt een alternatief. In vergelijking met 2023 verliest de VVD kiezers aan D66 en CDA, maar trekt de partij relatief veel kiezers van voormalig coalitiegenoten PVV, NSC en BBB, die blijkbaar teleurgesteld waren in deze rechtse partijen.
Een ander opvallend feit is dat relatief veel VVD-kiezers uit strategie op de liberalen stemden. Uit het Ipsos I&O-onderzoek blijkt dat 33 procent op de partij stemde ‘zodat een andere partij niet in de regering komt’. Een stem tégen regeringsdeelname van GroenLinks-PvdA dus, een boodschap waarmee lijsttrekker Dilan Yesilgöz campagne voerde. Haar leiderschap was in elk geval geen reden om VVD te stemmen: slechts 9 procent van de VVD’ers noemt de lijsttrekker, lager dan bij vrijwel alle andere partijen.
Dat de formatie nog lastig kan worden, blijkt ook uit de kiezersvoorkeuren voor een volgend kabinet. De helft van de D66-kiezers wil een coalitie met GroenLinks-PvdA, maar 62 procent van de VVD-kiezers wil dat ‘absoluut niet’. En andersom lijkt er ook een probleem: waar de helft van de VVD’ers graag met JA21 in een kabinet wil, ziet weer een kwart van de D66-kiezers dat helemaal niet zitten.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC