Column Verzet vanuit de industrie, druk vanuit politieke partijen. Aan alle kanten wordt er gezaagd aan het Europese klimaatbeleid. Zonder slimme subsidies lukt de omslag naar een klimaatvriendelijke economie niet.
Wankelt het Europese klimaatbeleid? Er is verzet vanuit de industrie, druk vanuit EU-lidstaten en weerzin vanuit rechtse en radicaal-rechtse politieke partijen. Aan alle kanten wordt er gezaagd aan de pilaren van het meest ambitieuze klimaatplan ter wereld.
Een greep: Duitsland probeert het verbod op nieuwe fossiele auto’s dat vanaf 2035 ingaat af te zwakken. Diverse lidstaten willen een minder ambitieus klimaatdoel voor 2040: 90 procent minder broeikasgas uitstoten, is volgens hen te veel gevraagd. Ook is er verzet tegen het plan om vanaf 2027 het fossiele brandstofverbruik van burgers en bedrijven te gaan belasten. En dan wordt er ook nog gevraagd om meer coulance voor grote industriebedrijven die veel broeikasgas uitstoten.
Nou zijn aanpassingen op zich best begrijpelijk. Het Europese klimaatbeleid is ambitieus en ingrijpend. Dat zorgt onvermijdelijk voor politieke strijd. Zeker als de transitie op tegenslag en vertraging stuit, en de wereld sterk verandert. Zo gaat het verzwaren van de stroomnetten in veel landen langzamer dan gedacht. Daardoor kunnen huishoudens en bedrijven langzamer hun energieverbruik elektrificeren. Ook valt de productie van groene waterstof tegen.
En internationaal is alles anders. Europese industriebedrijven kampen sinds de Russische inval in Oekraïne met hogere energieprijzen. Tegelijk ondervinden ze zware concurrentie van Chinese fabrikanten. En hebben ze last van de Amerikaanse handelsbarrières van Donald Trump.
Als de EU hierop reageert door klimaatbeleid aan te passen, is dat nog niet het einde van het grote klimaatplan. Maar er gebeurt nu wel erg veel tegelijk. Ik vroeg drie deskundigen of de kern van het klimaatbeleid wordt aangetast: Louise van Schaik van Clingendael, Pieter Boot van het Centre for International Energy Policy en Herman Vollebergh van Tilburg University.
De rode draad in hun antwoorden: wat er gebeurt, is zorgelijk. Boot: „Dit is echt een kantelpunt. Landen hebben in Brussel nu bijna alle achterdeurtjes opengezet om het klimaatbeleid af te zwakken. De groep tegenstanders wordt groter en daar zitten de machtige landen Duitsland en Frankrijk nu bij.”
Het kan uiteindelijk meevallen, er zijn nog geen definitieve besluiten genomen. Voorbeeld: als de EU besluit dat er in 2035 naast nieuwe elektrische auto’s ook nieuwe auto’s mogen worden verkocht die op biobrandstoffen rijden, is er niet zoveel aan de hand. Boot: „Het aanbod van biobrandstoffen blijft waarschijnlijk te beperkt om veel invloed te hebben.” Maar als de deadline wordt verschoven naar 2040 of de EU afspreekt ook hybride auto’s toe te staan, „dan is dat een grote klap voor het klimaatbeleid, en voor het verminderen van de uitstoot”.
Positief is dat er ook stuwende krachten bij zijn gekomen die tot een klimaatvriendelijkere maatschappij leiden. Van Schaik: „Europa wil onafhankelijker worden van buitenlandse energie. En groene energie en groene producten worden steeds goedkoper.” Denk aan zonnepanelen, elektrische auto’s, batterijen.
De verandering mag hier worden vertraagd, maar in Azië holt die door. Chinese elektrische auto’s worden razendsnel goedkoper en aantrekkelijker. Vollebergh: „Al dit geaarzel, we zijn met een achterhoedegevecht bezig. China en India nemen het voortouw in de omslag naar groene technologie. China gaat dit op alle fronten van ons winnen.”
Waar Vollebergh zich het meest zorgen over maakt: „Het beleid wordt inconsistent. Plots laat Europa ook het streven naar een circulaire economie los. Terwijl dat belangrijk is om onafhankelijker te worden van grondstoffen van elders zoals olie. De markt voor gerecycled plastic wordt gewoon de nek om gedraaid.” Dat is het probleem met halverwege de omslag aarzelen. Je helpt de achterblijvers niet, en je tackelt de voorlopers. Je houdt bedrijven in de schemerzone tussen wel en niet.
We bevinden ons dus op een kantelpunt. Klimaatbeleid doet nu extra pijn. Hoe zou de EU toch draagvlak kunnen houden om door te gaan?Door bedrijven en burgers slim over de hobbel naar een klimaatvriendelijker bestaan te subsidiëren. En vervolgens de uitstoot van broeikasgas te belasten als stok achter de deur om een omslag aantrekkelijker te maken.
Dat vergroot het draagvlak voor klimaatbeleid, concludeerde ik uit de Tinbergenlezing die Harvard-econoom Stefanie Stantcheva vorige week hield. Eerst mensen helpen minder fossiel te leven, dan pas belasten. Als mensen nog maar weinig energie nodig hebben omdat hun huis met subsidies is geïsoleerd of met zonnepanelen is belegd, is het belasten van uitstoot veel meer in hun belang.
Bovendien is het beprijzen van uitstoot effectiever en minder pijnlijk als de overheid schone energietechnologie eerst subsidieert. Er is al zo lang zo veel in fossiele technologie geïnvesteerd dat de horde naar schone technologie groot is, blijkt uit werk van economen die onlangs de Nobelprijs wonnen: Philippe Aghion en Daron Acemoglu. Er liggen al pijpleidingen, er staan al fabrieken, er is zoveel kennis. De belasting op CO2 moet heel hoog worden voordat bedrijven die horde nemen. Door schone technologie te subsidiëren kunnen overheden die horde kleiner maken.
Vollebergh: „Je kan industriebedrijven helpen met hun hoge energiekosten, maar doe dat dan wel door groene energie te subsidiëren.” Slimme subsidies zijn er al in Europa. Er zijn veilingen die subsidies toekennen aan bedrijven die het goedkoopst groene waterstof weten te produceren. De Fransen bedachten een uitgekiende subsidie voor kopers van elektrische auto’s. De eisen aan de klimaatimpact van de auto waren zo vormgegeven dat alleen Europese auto’s eraan voldeden.
De grote politieke vraag is nu: hebben regeringen hier geld voor over nu ze ook veel meer willen uitgeven aan defensie? Want met alleen normen en belastingen dreigt het klimaatbeleid op te veel weerstand te stuiten. En kapotgelobbyd te worden door industriebedrijven.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Economieredacteuren nemen je mee in de discussies die zij op de redactie voeren over actuele ontwikkelingen
Source: NRC