Restzetels D66 en PVV lijken allebei 26 zetels te halen. Maar de liberalen kunnen toch nog de grootste partij in de Tweede Kamer worden, als ze nog een restzetel krijgen. Vier vragen over zulke zetels en de politieke gevolgen.
De stoelen van de Tweede Kamerleden in de plenaire zaal.
Restzetels zijn de zetels die overblijven als alle stemmen geteld zijn, en die niet direct aan één partij zijn toe te wijzen. Dat werkt zo: elke 0,67 procent, precies één honderdvijftigste van de stemmen (de Tweede Kamer heeft immers 150 zetels), levert een partij één zetel op. Maar als alle stemmen geteld zijn blijven er altijd stemmen over die (net) geen zetel extra opleveren. Een partij kan bijvoorbeeld genoeg stemmen hebben voor 2,5 zetel, maar zo’n halve zetel bestaat natuurlijk niet. Daarom berekent de Kiesraad zogeheten ‘restzetels’, zetels waar partijen op basis van de resterende stemmen aanspraak op maken. In 2023 werden er zo in totaal tien restzetels over de partijen verdeeld. Op dit moment zijn er genoeg reststemmen voor elf restzetels. Tien daarvan zijn al in de voorlopige uitslagen opgenomen.
De berekening van die restzetels is complex en vindt volgens een vooraf vastgestelde formule plaats. Allereerst berekent de Kiesraad hoeveel volle zetels een partij heeft behaald (door middel van de 0,67 procent van de stemmen). Vervolgens wordt het aantal stemmen per partij gedeeld door het aantal al behaalde zetels plus één. Als een partij 26 volle zetels heeft, deel je dus door 27 voor de eerste restzetel. De partij met het hoogste aantal stemmen voor de restzetel krijgt die zetel toebedeeld. Dit proces herhaalt zich totdat alle stemmen over de partijen en zetels zijn verdeeld. GroenLinks-PvdA, dat nu op twintig zetels staat, heeft bijvoorbeeld achttien ‘volle’ zetels en krijgt er twee restzetels bij. Op dit moment lijkt alleen de elfde restzetel nog op het spel te staan.
Dinsdag maakt de Kiesraad de definitieve uitslag van de verkiezingen bekend. Dan zijn ook de twee resterende uitslagen verwerkt: die van de gemeente Venray, waar woensdagnacht het tellen gestaakt werd wegens een brand in het gemeentehuis, en die van Nederlanders die in het buitenland wonen en per post gestemd hebben. Als alle stemmen geteld zijn, kan de Kiesraad de kiesdeler bepalen, het exacte aantal stemmen dat goed is voor 0,67 procent van de stemmen en dus één zetel oplevert – vermoedelijk zal deze rond de 70.000 stemmen per zetel liggen. In een openbare zitting wordt vervolgens bekendgemaakt wat de zetelverdeling in de Tweede Kamer is en welke kandidaten verkozen zijn.
Kort gezegd: omdat Nederlanders in het buitenland doorgaans progressiever stemmen dan Nederlanders ín Nederland. Hun stemmen kunnen dinsdag daarom de doorslag gaan geven. In totaal hebben dit jaar zo’n 135.000 mensen zich vanuit het buitenland geregistreerd om te gaan stemmen, hoewel dat niet hoeft te betekenen dat zij dat ook allemaal gedaan hebben. Als hun stemmen vóór afgelopen woensdagmiddag 15.00 uur per brief waren aangekomen op het gemeentehuis van Den Haag, worden die meegeteld.
Het is goed mogelijk dat die stemmen D66 alsnog de 27ste zetel opleveren, waarmee de liberalen de grootste fractie in de Tweede Kamer worden. D66 doet het onder de ‘briefstemmers’ doorgaans beter dan onder stemmers ín Nederland: in 2023 haalde de partij landelijk 6,29 procent van de stemmen, maar onder briefstemmers uit het buitenland ruim 10 procent. GroenLinks-PvdA werd onder die groep ruimschoots de grootste, terwijl de PVV juist fors lager scoorde dan in Nederland zelf (6 procent tegenover ruim 23 procent).
Toch hoeft D66 niet eens enorm goed te scoren in het buitenland om alsnog een extra restzetel te krijgen. Volgens de website wiekrijgtderestzetel.nl komt de partij momenteel ruim 12.000 stemmen tekort voor zo’n extra zetel – en maakt het daarom veruit de meeste kans op de elfde van de restzetels die in totaal te verdelen waren. Het is aannemelijk dat de partij die stemmen in het buitenland wel haalt. In dat geval verliest de SP een zetel, die van alle verkozen partijen de minste stemmen ‘over’ heeft: 1.378. De socialisten vallen dan terug van vijf naar twee zetels, het laagste aantal deze eeuw. Twee jaar geleden was het nog omgekeerd: de SP hield dankzij de reststemmen toen een vijfde zetel vast ten koste van de tiende zetel van D66.
Die 27ste zetel lijkt voor D66 een cadeau. Maar het is er wel eentje met grote gevolgen voor de liberalen. Het betekent namelijk dat een coalitie over rechts, met CDA, VVD en JA21, alsnog een meerderheid van de zetels heeft. Daar leek het woensdagavond in de eerste exitpoll al op, maar omdat D66 daarna terugviel kwam die coalitie fictief uit op 75 zetels – net eentje te weinig dus. Dat schiep de ruimte voor de voorkeurscoalitie die partijleider Rob Jetten uitsprak, met GroenLinks-PvdA, de partij die de VVD juist níet wil. Als er een meerderheid is voor een centrumrechtse coalitie, dan versterkt dat dus de onderhandelingspositie van de VVD ten koste van die van D66.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Volg politiek Den Haag op de voet en word zelf een Haagse ingewijde
Source: NRC