Denemarken is in de ban van de film De laatste Viking (Den sidste Viking) van Anders Thomas Jensen. Daarin zien we hoe het personage Manfred, dat gespeeld wordt door Mads Mikkelsen, denkt dat hij John Lennon is. Het is zijn manier om de werkelijkheid aan te kunnen na een traumatische ervaring. Het is, verklap ik maar vast, verschrikkelijk genieten, deze gitzwarte Deense komedie. Mikkelsen is onvergetelijk als John Lennon, die hem beschermt en opbeurt wanneer de werkelijkheid te grimmig wordt.
De film suggereert dat dissociëren – het jezelf loskoppelen van de werkelijkheid, emotioneel emigreren – een maatschappelijke metafoor voor deze tijd is. Als de werkelijkheid ondraaglijk is, vol oorlog, lastige verkiezingsuitslagen en wat dies meer zij, zijn vele uitvluchten mogelijk, van de was doen tot een liedje zingen. We kunnen nu eenmaal niet zoals Atlas voortdurend de hele wereld op onze schouders torsen. Dissociatie is uiteraard niet alleen iets van deze tijd, al biedt deze tijd wel erg veel mogelijkheden voor alternatieve werkelijkheden via alle (digitale) media. Mikkelsen herinnert je eraan dat we in zwaar weer allemaal een innerlijke John Lennon kunnen gebruiken, om ons te beschermen tegen de absurde werkelijkheid.
De afgelopen verkiezingsweken dacht ik veel aan Manfred/John. Avond na avond zag ik de stoet partijleiders voorbijtrekken, van talkshow naar talkshow. De herhaling van oneliners, de problemen van Nederland gereduceerd tot een debat- en populariteitswedstrijd (Eva Jinek tegen Timmermans: „Wat is er niet leuk aan jou?”). Als een politicus over ‘het eerlijke verhaal’ begon, ging mijn alfabrein aan; toen ik Dilan Yesilgöz ‘Mag ik nu gaan feesten’ hoorde zeggen als reactie op het afscheid van Frans Timmermans uit de politiek (verreweg de meest onbeschaafde opmerking van de hele uitslagavond), nam John Lennon het compleet over.
Toch waren er ook momenten dat ik de beeldenstorm goed kon hebben. Het eerste moment was toen Henri Bontenbal zijn faux pas beging bij Nieuwsuur en artikel 23 (vrijheid van onderwijs) plaatste boven artikel 1. De liberale samenleving zou een uniforme samenleving zijn, legde hij elders uit. Dankzij deze uitspraak kwam er eindelijk weer eens alertheid en actie vanuit links om het gesprek over het afschaffen dan wel moderniseren van artikel 23 op te pakken.
Het andere moment was toen Frans Timmermans onverwachts in de lach schoot bij Nieuwsuur. ‘Lacht u mij nou uit’, vroeg Jeroen Wollaars. Nee, dat was het niet, zei Timmermans. Wat het wel was, kon hij niet goed uitleggen, en ik vermoed dat hij het niet precies weet. Hij begon gewoon te lachen, misschien bezweek hij wel even onder de druk van iemand die zich net vast had gepraat in fictieve cijfers, en nam Bruce Springsteen het over. De een zocht toevlucht in zijn bètabrein, de ander lachte levendig, bijna wild. De feilbaarheid van jezelf in de nesten werken maakte beide politici menselijk, want dit mag natuurlijk helemaal niet gebeuren in verkiezingstijd. Bontenbal moest de fatsoenlijke Middenman Ohne Eigenschaften blijven, zodat ook iedereen op hem kon stemmen.
Over De laatste Viking ontstond in Denemarken overigens een boeiend debatje. Iemand schreef in Politiken dat de film een onjuist beeld geeft van dissociatie. Niet alleen is het maar weinig mensen gegeven dat John Lennon het overneemt, dissociëren is helemaal geen pretje, zeker niet als het deel uitmaakt van een dissociatieve identiteitsstoornis, waarbij persoonlijkheden het overnemen. Deze kritiek is interessant, want film draagt inderdaad bij aan de beeldvorming van stoornissen. In de tijd dat Rain Man verscheen dachten veel mensen de jaren erna bijvoorbeeld dat iedere autist een telefoonboek uit zijn hoofd kon opdreunen.
Maar de film is zó absurd, dat elke realiteitseis mank gaat. Wel bestaat er een gerede kans dat mensen na het zien van de film zullen denken dat alle Denen gestoord zijn, omdat ze wel héél zwartgallige humor inzetten om de werkelijkheid het hoofd te kunnen bieden.
Iemand in de film komt op het lumineuze idee dat er vast ook mensen zijn die al dissociërend menen dat ze Paul McCartney, George Harrison en Ringo Starr zijn. Als je die weet te vinden, dan kun je de Beatles weer bij elkaar brengen!
De laatste Viking draait deze maand op een aantal filmfestivals in Nederland; de officiële release is over precies een maand in alle Nederlandse bioscopen. Nu het die rare Denen met hun vikingcomplex gelukt is om de Beatles weer bij elkaar te krijgen, weet ik zeker dat het ook mogelijk moet zijn om voor die datum een kabinet te formeren. Mocht het niet lukken, en dat gaan frustreren, zoek dan je innerlijke John Lennon.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC