Jan Vantoortelboom Op een troosteloos boerenerf leven de personages van Vantoortelboom in woede en illusieloosheid. Aan plot geen gebrek in de sombere nieuwe roman van de Boekenbon Literatuurprijs-winnaar.
Het Zeeuwse Kwadendamme.
Jan Vantoortelboom: De zwarte poel. Cossee, 191 blz. €22,99
Na een voorbeeldig begin leek de literaire loopbaan van Jan Vantoortelboom (1975) zich geleidelijk aan richting de denkbeeldige nachtkaars te bewegen. Zijn debuut De verzonken jongen (2011) was goed, opvolger Meester Mitraillette (2014) zelfs heel goed, maar daarna werd het met een paar dunnere, cerebrale romans toch allemaal wat minder indrukwekkend en vloog de Zeeuw met het kitscherige, mal geconstrueerde Jagersmaan zelfs flink uit de bocht. De auteur, zo dacht deze lezer van het eerste Vantoortelboom-uur, is misschien wel door zijn stof heen. Van opvolger Mauk waren de verwachtingen dan ook niet bijster hoog, wat dan weer compleet buiten de expertise van de jury van de Boekenbon Literatuurprijs gerekend was, want die achtte het boek twee jaar terug tot het puikje van wat er dat jaar in ons totale taalgebied was verschenen. Vantoortelboom was een halve ton en een bemoedigend huldeblijk rijker.
Met die twee dingen in zijn achterzak en -hoofd moet Vantoortelboom aan het werk zijn gegaan met De zwarte poel, een sombere roman waarin de kwaliteiten en de mindere kanten van zijn schrijverschap om voorrang vechten. Het is soms ronduit lomp, het is soms ronduit kitscherig, er ontbreekt iets fundamenteels aan de karaktertekening van belangrijke personages. Daar staat dan weer tegenover dat zich achter de wat geforceerde plot een originele en zeer tot de verbeelding sprekende tragedie afspeelt, die is opgetrokken uit misplaatste opoffering, schuld en doodsdrift. Het is een boek waar iemand als de filosoof Slavoj Zizek wel mee uit de voeten zou kunnen: niet zozeer interessant vanwege zoiets als de esthetische kwaliteit, maar vanwege de verwrongen psychologische motivatie van de geportretteerde personages.
Het speelt zich allemaal af in Zeeland, in de laatste decennia van de vorige eeuw (want er wordt melding gemaakt van de twee kleuren die in een potti Duo Penotti zitten). Ko, die het verhaal ook grotendeels vertelt, en Lou zijn vrienden tegen wil en dank. Ko komt nog best snugger over, maar Lou is, tja, wat is Lou? Wat voor woorden zullen we eens voor hem gebruiken? Op de kaft wordt hij getypeerd als „grillig”, maar dat is zo ongeveer het understatement van het jaar, want op een lezer komt hij eerder over als een sociopaat met Gilles de la Tourette.
Lou explodeert niet, hij is de explosie; er komt bijna geen passage met hem in de roman voor waarin hij enigszins kalm of toerekeningsvatbaar overkomt. Het is kanker dit en kanker dat en een passerende, hoogzwangere schooljuf dreigt hij, om maar wat te noemen, in de buik te gaan slaan. Gelukkig blijft het bij woorden alleen. „Niemand keek nog raar op”, vertelt Ko, „als Lou zulke dingen zei. Wat er ook uit zijn mond kwam; hij deed het nooit. Daar was hij te verlegen en bang voor. En hoe minder we luisterden, hoe erger de dingen werden die hij zei.”
Door te springen in de tijd weten we al snel dat het met Lou niet best zal aflopen. Hij zal overlijden, zoals er wel meer personages voortijdig aan hun eind komen, want ook twee dode zussen richten zich in korte hoofdstukjes tot ons en ook Adrie, die een soort vaderfiguur was voor Lou, is morsdood. Die Adrie is een centrale figuur in het belangrijkste deel van de roman, de jongens uit de buurt verwelkomend op een boerenerf dat bezaaid ligt met oud ijzer en waar er naar hartelust gerookt, gecrost en gefikt mag worden.
En op dat terrein bevindt zich ook die raadselachtige, zwarte poel uit de titel, een soort vijver die de Dood symboliseert, maar die toch een magnetiserende uitwerking heeft op al die jongeren in de kracht van hun leven. Thanatos. Ook Ko, die toch meer van het leven zou kunnen verwachten, wordt erdoor aangetrokken. Bijna verdrinkt hij zichzelf. Adrie kan hem er nog net op tijd uittrekken.
De zwarte poel is – bewust – een vertelling in een vacuüm: Vantoortelboom vertelt amper iets anders over de jongeren dan over hun (non-)belevenissen op Adries terrein. Niets doet er verder toe voor ze, niemand droomt hardop van een zonniger toekomst ergens buiten dat zompige, troosteloze Zeeland. Ko zal later een geestdodende baan bij een uienverwerkingsbedrijf krijgen, maar pas nadat hij een aanzienlijk deel van zijn leven de loopjongen is van Lou, die inmiddels een been mist maar wel de lakens uitdeelt.
De plot van de roman draait om die vraag: wat is er ooit toch gebeurd waardoor Ko nu telkens die vreselijke Lou naar Antwerpen moet rijden omdat die weer eens zo nodig naar de hoeren moet? En hoe kwam er een eind aan Adries schier onaantastbare imperium vol schroot en krijsende pauwen? En wie zijn die dode zussen? Die de nakomelingen waren van twee dolverliefde en brave mensen die je verder in de roman amper tegenkomt? Aan plot geen gebrek, zullen we maar zeggen.
Zoals gezegd: het steekt niet allemaal even solide in elkaar. Met name het portret van Lou is flets; je kunt je maar moeilijk voorstellen dat iemand als Ko er überhaupt trek in had om bevriend met hem te raken, want die gek ontbeert werkelijk elk greintje charisma. Maar wie zoiets toch maar even voor lief neemt en accepteert dat die vriendschap nu eenmaal ooit tot stand kwam, zal langzaam maar zeker in de ban raken van de levenspijn die Ko ten deel is gevallen. Hij zal uit medelijden met Lou zijn gaan optrekken, werd toen keihard door hem verraden, wilde wraak nemen en heeft daar zijn hele verdere leven een enorme prijs voor moeten betalen.
Ik geloof niet dat er veel Nederlandse schrijvers zijn die zo dicht in de buurt durven te komen bij zulk – in wezen lullig – leed. De weg naar de hel is bij Vantoortelboom geplaveid met goede bedoelingen.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Het laatste boekennieuws met onze recensies de interessantste artikelen en interviews
Source: NRC