Formatie Terwijl D66 en PVV wachten tot de definitieve uitslag bekend is, wordt door alle partijen al nagedacht over mogelijke coalities. Zal D66 over de ideologische grenzen heen stappen voor een coalitie over rechts? Of kan het de VVD overhalen de blokkade tegen GroenLinks-PvdA te laten varen?
Rob Jetten (D66) op de uitslagenavond van D66.
In het Tweede Kamergebouw ontvouwt zich razendsnel een nieuwe politieke realiteit. De grootste winnaar van deze verkiezing is D66: die partij moet kiezen of het voor een coalitie in het centrum of over rechts wil gaan. Vrijwel zeker zal die tweede optie vereisen dat de partij over de eigen ideologische grenzen heen moet stappen door met het radicaal-rechtse JA21 samen te werken. Het alternatief: de partij moet de VVD onder druk zetten of charmeren om diens blokkade tegen GroenLinks-PvdA te laten varen.
In de nacht van woensdag op donderdag zorgde een verschuiving van enkele zetels ervoor dat de formatie op dit moment nog niet kan beginnen. D66, dat woensdag nog 27 zetels leek te halen, haalt er toch 26, net als de PVV. De grote vraag is nu welke partij de meeste stemmen heeft. „Het is ontzettend spannend”, zei Jetten donderdag. „We wachten de komende uren, misschien wel dagen, om de definitieve uitslag te krijgen.”
Totdat die duidelijk is, willen zowel D66 als PVV niet beginnen aan de formatie. Het maakt volgens PVV-leider Geert Wilders „heel veel” uit wie meer stemmen heeft, want diegene moet de formatie beginnen.
Dat is op zich geen uitzonderlijke gedachte – het initiatief ligt in Nederland bij de grootste partij – maar de PVV is wel een uitzonderlijke partij. Wilders is uitgesloten door het overgrote deel van de Kamer, dus als hij een formatiepoging doet zal die hoogstwaarschijnlijk stuklopen. Aannemelijk is dat D66 de eerste (serieuze) formatiepoging zal doen.
D66 kan inzetten op een centrumcoalitie met CDA, GroenLinks-PvdA en VVD. Maar VVD-leider Dilan Yesilgöz heeft haar campagne gestoeld op het uitsluiten van GroenLinks-PvdA. De dag na de verkiezingen zegt Yesilgöz: „Aan onze inzet is absoluut niks veranderd.” De VVD – die met 22 zetels essentieel lijkt voor een coalitie – zette in op een rechts kabinet met D66, CDA en JA21. Voor D66 is dat ideologisch een minder logische optie, het radicaal-rechtse JA21 staat ver van de progressieve liberalen af.
Woensdagavond leek die rechtse samenstelling 78 zetels te halen, waar VVD’ers dolgelukkig om waren. Maar na de nachtelijke verschuivingen gaat het om 75 zetels, één te weinig voor een meerderheid. Een vijfde partij zou dus nodig zijn, naast JA21. Tenzij de combinatie D66-VVD-CDA-JA21 een restzetel krijgt. Sommige D66’ers zijn blij dat de route over rechts minder begaanbaar lijkt dan gedacht. Maar Yesilgöz laat zich er niet zomaar van af brengen, zij ziet „mooie oplossingen en allerlei variaties”.
Wat die zijn, is gissen: Yesilgöz zegt dat de VVD gezien de uitslag niet aan zet is. Daar is men binnen de partij erg tevreden over: laat D66 het maar oplossen, vindt de VVD. Hoe constructief de partij zich zal opstellen, moet blijken. Yesilgöz had het donderdag in ieder geval niet over de hypotheekrenteaftrek. Het afschaffen daarvan had ze tot breekpunt gemaakt tijdens de campagne, terwijl D66 en CDA dat wel willen.
Het CDA – met achttien zetels hoogstwaarschijnlijk ook essentieel voor een coalitie – leunt net als de VVD achterover om D66 het initiatief te laten nemen. Maar de partij van Henri Bontenbal maakt het de sociaal-liberalen een stuk makkelijker: de partij heeft tijdens de campagne géén breekpunten geformuleerd.
Bontenbal vond het onverantwoord van Yesilgöz dat zij GroenLinks-PvdA uitsloot tijdens de campagne. Ook de andere kant op – in een coalitie met JA21 – zal het CDA niet dwarsliggen. De christen-democraten zijn conservatiever en op veel thema’s ook rechtser dan de sociaal-liberalen. Voor het CDA kan een samenwerking met JA21 dus makkelijker zijn dan voor D66. Al zijn er ook bij het CDA achter de schermen zenuwen over JA21: de partij zou geen economische ideeën hebben, en een rechtse houwdegen als Annabel Nanninga (de nummer 2 op de lijst) kan een risico vormen.
Dan is er nog GroenLinks-PvdA, dat van 25 naar 20 zetels zakte. Een zwaar teleurstellend resultaat voor de partij die hoopte de grootste te worden: leider Frans Timmermans besloot woensdagavond per direct terug te treden. Maandag kiest de onthoofde linkse samenwerking een nieuwe leider. In ieder geval tot die tijd wil de partij niets kwijt over formeren.
Anderzijds was nu juist het punt van de fusie om links weer aan de macht te brengen, middels regeringsdeelname. Het lijkt niet waarschijnlijk dat GroenLinks-PvdA zich wil laten veroordelen tot nóg een kabinetsperiode in de oppositie. In het verlies van de leider kan een vermomde zegen schuilen. Yesilgöz heeft GroenLinks-PvdA uitgesloten maar helder was ook dat ze specifiek een hekel had aan Frans Timmermans. Een nieuwe leider zou kunnen bijdragen aan het afbreken van de door de VVD opgeworpen barrière.
Het wordt een ingewikkelde puzzel die D66 moet gaan leggen, en voorlopig kan de partij daar nog niet eens aan beginnen.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Volg politiek Den Haag op de voet en word zelf een Haagse ingewijde
Source: NRC