Ierland In Ierland legt Peter Vandermeersch een kleurrijk mozaïek van de typische buitenissigheden van de Ieren. Maar het meest interesseert de complexiteit hem: het zeer recent getransformeerde eiland draagt nog de erfenis van een diep-conservatieve boerenstaat.
Deelnemers aan de Dublin Pride 2023.
Peter Vandermeersch: Ierland. Borgerhoff & Lamberigts, 592 blz. € 39,99
Menig pagina van de Ierse geschiedenisboeken is gitzwart gekleurd. Tragedie heeft de Ierse identiteit en ziel gevormd. Geen beter begrip dat dit vertolkt dan het woord caoineadh. Het betekent ‘huilen’ in de Ierse taal, maar je kunt het ook vertalen als de ritmische klaagzang die Ierse vrouwen beurtelings aanhieven tijdens begrafenissen.
Amhrán caoineadh (‘rouwlied’) is een populair genre in de Ierse volksmuziek, die nog altijd springlevend is. Het bekendste voorbeeld is de ‘Fields of Athenry’, het alternatieve volkslied van Ierland. Het lied vertelt het verhaal van een vader die tijdens de hongersnood van midden-negentiende eeuw maïs steelt om zijn verhongerende gezin eten te geven. De Britse autoriteiten pakken hem op en sturen hem naar een strafkolonie in Australië.
Ierland is inmiddels een welvarend en modern land, maar in dit ene lied, geschreven in 1979, is alles samengebald wat voor veel Ieren nog altijd een open wond is. De onderdrukking door de Britse overheersers. De diepe armoede en hongersnood. Het al dan niet gedwongen vertrek naar verre buitenlanden. Families die uit elkaar gescheurd worden. Luister naar een uitverkocht voetbalstadion dat uit volle borst ‘Field of Athenry’ zingt en je krijgt kippenvel.
„De geschiedenis is niet dood. Het is niet eens geschiedenis”, schreef de Amerikaanse auteur William Faulkner. Dat zou het nationale motto van Ierland kunnen zijn. De Ieren hebben een fenomenaal collectief geheugen en beleven het verleden vaak als de dag van gisteren. Het is dan ook een land van paradoxen, schrijft journalist en uitgever Peter Vandermeersch in zijn lijvige boek Ierland. Volgens de Vlaming is het gemakkelijk te verdrinken in de clichés van een mystiek Ierland.
„Als je Fáilte Ireland [het toerismebureau van Ierland, red.] moet geloven is Ierland het smaragdgroene land met de rollende heuvels en steile klippen, het land van kastelen en kloosters, het land van muziek en dans, het land waar je zowel in de voetstappen kan treden van legendarische schrijvers als van de makers van Game of Thrones, het land waar de Guinness rijkelijk vloeit en je whiskey kan proeven, het land waar je (cliché der clichés) met open armen ontvangen wordt door die immer vriendelijke bevolking. Wie wil dat land niet bezoeken?”Nu zijn die clichés niet per se een geromantiseerde illusie (de Ieren zijn een hartelijk volk), maar het verhult een complexiteit met een diepdonkere rand, die de meeste bezoekers ontgaat. Het zijn juist die complexiteit en gelaagdheid die Vandermeersch aantrekken. Hij schrijft met de frisse blik van een buitenstander die al geruime tijd met het land bekend is (hij is een ‘blow-in’ zouden de Ieren zeggen), maar zich nog altijd verbaast over de kluwen van tegenstrijdigheden en contrasten die de Ieren zijn.
Vandermeersch (1961) was hoofdredacteur van onder meer De Standaard in België en van NRC. In 2019 verhuisde hij naar Ierland om uitgever en later CEO te worden van de grootste krantengroep van het eiland. Maar Vandermeersch’ banden met Ierland zijn ook persoonlijk. Hij is getrouwd met een geboren en getogen Noord-Ierse, met wie hij een zoon heeft „die de Belgische en Britse nationaliteit heeft, maar vooral trots is op zijn Iers paspoort en zijn very Irish DNA”.
Aan het begin van zijn boek stelt Vandermeersch de vraag wat Ierland Iers maakt. Hij geeft meteen grif toe dat het antwoord op die vraag een schier onmogelijke opdracht is. Het resultaat is een meanderende en boeiende zoektocht waarbij vrijwel geen facet van de Ierse samenleving onbelicht blijft. In korte hoofdstukken die soms niet meer dan twee pagina’s tellen, zoomt Vandermeersch in op het kleine, het lichtvoetige, de buitenissigheden van de Ieren. De familievetes in deze thee minnende natie over wat het beste theemerk is: Barry’s of toch Lyons. Een playlist met de beste Ierse bands en artiesten (merkwaardig genoeg ontbreken The Dubliners en The Chieftains). Miniportretten van spraakmakende Ieren, zoals de flamboyante zakenman Tony O’Reilly en Ierlands eerste vrouwelijke president Mary Robinson. Een liefdesverklaring aan hurling, de Ierse sport die een cruciale bouwsteen is van het sociale weefsel op het eiland.
Maar Vandermeersch gaat het zware zeker niet uit de weg. Hij staat uitgebreid stil bij de historische mijlpalen die het land hebben geboetseerd. De Grote Hongersnood (1845-1852) kostte aan een miljoen Ieren het leven en was het startschot voor een exodus die bijna anderhalve eeuw zou aanhouden en resulteerde in een immense Ierse diaspora. „Het meest bepalende verhaal uit de Ierse geschiedenis”, aldus Vandermeersch over de hongersnood. Hij wijdt ook een aanzienlijk deel van het boek aan The Troubles, de burgeroorlog die Noord-Ierland dertig jaar lang in bloedvergieten en geweld stortte.
Straatfotografie door auteur Peter Vandermeersch, Dublin 2022.
Aanvankelijk vraag je je af wat de missie is van dit kleurrijke mozaïek aan verhalen, maar gaandeweg doemt uit de Ierse mist het beeld op van een eiland dat in korte tijd een verbluffende metamorfose heeft ondergaan. Een groot deel van de twintigste eeuw verkeerde Ierland in wat Vandermeersch de „dark ages” noemt. Het was een straatarme, diep-conservatieve boerenstaat die zuchtte onder het verstikkende juk van de katholieke kerk. Onder het wakende oog van religieuze ordes belandden ‘gevallen vrouwen’ in de beruchte Magdalene-wasserijen, waar ze dwangarbeid verrichtten. De laatste Magdalene Laundry zou pas in 1996 de deuren sluiten. Seks tussen twee Ieren van hetzelfde geslacht was een misdaad en werd pas in 1993 uit het strafrecht geschrapt. Op abortus gold een totaalverbod. Ongehuwde moeders werden verstoten door hun families en met hulp van de staat ondergebracht in tehuizen van katholieke ordes waar duizenden kinderen onder erbarmelijke omstandigheden vroegtijdig zouden sterven.
Maar in de jaren negentig kwam de dambreuk. De Ierse ‘ezel-en-kar-economie’ werd een ronkende hightech-tijger. Het emigratieland veranderde in een magneet voor immigranten. De Goede-Vrijdagakkoorden brachten vrede in Noord-Ierland. De misbruikschandalen die aan het licht kwamen, ondermijnden het morele gezag van de katholieke kerk voorgoed. Via volksraadplegingen legaliseerde Ierland het homohuwelijk en abortus. In 2017 werd Leo Varadkar, openlijk gay en zoon van een Indiase immigrant, de nieuwe taoiseach (premier) van Ierland.
Dit proces is nog steeds werk in uitvoering, constateert Vandermeersch in een indringend en tegelijkertijd vermakelijk boek. In Ierland zie je nog altijd veel sporen van de patriarchale boerenstaat. Grote delen van het land, met name in het noorden en westen, hebben nooit geprofiteerd van de economische bloei. Justitie en de overheid nemen geweld tegen vrouwen vaak niet serieus of bagatelliseren het zelfs. In Noord-Ierland is weliswaar de vrede getekend, maar moet het echte proces van verzoening nog beginnen. Ierland verandert in razend tempo, maar is het tegelijkertijd vastgeketend aan een verleden dat het maar niet kan en wil loslaten. „Zo hobbelt, sukkelt, sprint en rent dit eiland verder.”
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Het laatste boekennieuws met onze recensies de interessantste artikelen en interviews
Source: NRC