Verkiezingen GroenLinks-PvdA moet een nieuwe leider kiezen, maar staat voor een veel grotere vraag. Het fundamentele dilemma: een keuze tussen een te linkse koers, met als gevaar dat ze kiezers in het midden wegjagen, of juist te veel het midden opzoeken waardoor de partij kleur verliest.
Lijsttrekker Frans Timmermans spreekt het publiek toe en vertelt dat hij stopt als partijleider en lijsttrekker.
Er ís een verhaal, zegt Jesse Klaver een paar keer met nadruk. Het verhaal van GroenLinks-PvdA, zegt de nummer drie op de kandidatenlijst, is er één van „vooruitgang, optimisme, solidariteit”. Links is nog niet verloren, zegt Klaver. Maar hoe het verder moet? Voor grote vragen is het nog te vroeg, vindt hij.
Verdoofd ogen de gezichten van medewerkers en Kamerleden deze donderdagochtend, op de gang van GroenLinks-PvdA. Een eerste fractievergadering, waar ook de medewerkers en partijvoorzitters bij zijn, verloopt emotioneel. Het verlies van vijf Kamerzetels is een dreun voor de partij, en voor de jonge beweging. Hun leider, Frans Timmermans, zijn ze kwijt. Die trok meteen na de eerste exit poll zijn conclusies.
En tegelijk weten ze: tijd voor rouw of bezinning is er niet. De partij staat voor grote keuzes, die de toekomst van de linkse beweging in zijn geheel zullen beïnvloeden. Eerste probleem: wie wordt de nieuwe leider? Tweede probleem: wil de partij in een kabinet gaan zitten of in de oppositie blijven? Derde probleem: wat moet er anders, hoe lukt het in vredesnaam wél? En, nog een vierde probleem: hoe moet het verder met het fusieproces? Het is veel om te verwerken, zeker als je niet geslapen hebt en een enorme dreun hebt gekregen van kiezers.
De leiderschapsvraag is even over het weekend heen getild. Kamerlid Kati Piri zat de vergadering voor en stond journalisten te woord. Maar zij heeft geen ambitie in die richting. De meest logische nieuwe leider, zeggen ze aan de top van de partij, is Jesse Klaver. Hij was al leider van GroenLinks, heeft ervaring met formaties (die van 2017 en 2021), kan goed met VVD’ers werken. En dat kan nuttig zijn als een samenwerking met de VVD toch noodzakelijk wordt. Klaver is beschikbaar, valt om hem heen te horen. Hij zou graag de formatie in willen.
Maar er duiken in de fractie en daarbuiten ook andere namen op. Onder meer die van Kamerlid Habtamu de Hoop en Marjolein Moorman, tot voor kort wethouder namens de PvdA in Amsterdam. Vooral Moorman wordt gezien als kansrijk. Ze staat bekend als een klassieke, uitgesproken sociaal-democraat, met een activistische instelling en een links hart. Klaver, Kamerlid sinds 2010, is vooral iemand van de binnenwereld. Hij vindt dat links moet regeren om volwassen te worden, en écht invloed op beleid uit te oefenen.
Ontzetting op de uitslagenavond bij aanhangers van GroenLinks-PvdA, de partij verloor vijf zetels.
Met de keuze voor een leider maken de fractieleden van GroenLinks-PvdA dus meteen óók de keuze wat voor partij ze willen zijn. Willen ze ondanks het verlies laten zien een bestuurderspartij te zijn, of willen ze vooral aan ideologische herpositionering doen, binnen of buiten een coalitie?
De leiderschapsvraag is cruciaal voor de toekomst van GroenLinks-PvdA. Al voor de campagne, sterker nog, voor de val van het kabinet-Schoof, waren intern veel kritische geluiden te horen over het gebrek aan koersdebat. Alles leek erop gericht de fusie tussen PvdA en GroenLinks netjes, zonder incidenten te laten verlopen. Deze verkiezingen kwamen uiterst ongelegen: het fusieproces gaat in volle gang door, maar er is nog geen gezamenlijke ideologie, geen plan, niet eens een nieuwe naam.
En dat terwijl er moeilijke vragen te beantwoorden zijn. De achterban van GroenLinks-PvdA, bleek uit electoraal onderzoek, is de afgelopen jaren versmald. De partij is steeds meer de partij voor hoger opgeleide, kosmopolitische stedelingen geworden. Mensen met een migratieachtergrond of een lagere opleiding vind je er bijna niet meer. De partij moet verbreden om een machtsfactor te worden, maar daar is nog niets van te merken.
Hieronder liggen allemaal keuzes die nog niet of nauwelijks aan bod zijn gekomen. De belangrijkste keuze: wat wil GroenLinks-PvdA zijn? In de westerse wereld is binnen links-progressief een schisma ontstaan tussen ‘leftists‘ (activistisch, gericht op systeemverandering, denk aan Bernie Sanders) en ‘liberals‘ (progressief, maar gericht op geleidelijke verandering bínnen het systeem, denk aan Kamala Harris).
Frans Timmermans, meer een ‘liberal’ van nature, wist na een stroeve start het debat te dempen en de eenheid te bewaren. Op het partijcongres van deze zomer, toen het er echt om spande, bleef de echte onrust uit.
Maar na de dreun van woensdagavond ligt dit debat weer helemaal open. De argumenten zijn in iedere grote progressieve partij dezelfde, of het nu de Democraten in de Verenigde Staten zijn of GroenLinks-PvdA in Nederland: worden we te links, dan jagen we kiezers in het midden weg, worden we te centristisch, dan verliezen we onze kleur.
Uiterst links Esmah Lahlah (nummer 2 op de lijst) en rechts Jesse Klaver (3).
Maar voor de langere termijn moet GroenLinks-PvdA ook een ander antwoord vinden. Het (centrum-)linkse blok wordt kleiner, verkiezing na verkiezing. Als je D66 niet meetelt, dat zich in de campagne juist afzette tegen links en een ruk naar centrum-rechts maakte, houdt dit blok nog dertig zetels over. Dat zijn alle zetels van GroenLinks-PvdA, SP, PvdD, Volt en Denk.
Iedere verkiezing wordt het enthousiasme van kiezers voor een links verhaal kleiner, en ook dat breekt GroenLinks-PvdA op. Electoraal onderzoek van de Universiteit van Amsterdam en Universiteit Leiden liet vorige week zien dat de partij vrijwel alleen kan groeien door linkse kiezers te overtuigen. Ook hier moet de partij een antwoord op verzinnen, maar waar zitten die kiezers? Toch in het politieke midden? Jesse Klaver leek daar een voorschot op te nemen, toen hij op donderdagmiddag twee woorden gebruikte die Rob Jetten (D66) op campagne ook veel gebruikte: ‘optimisme’ en ‘vooruitgang’.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC