Toekomstdenken Kort na het uitbreken van de oorlog tussen Israël en Hamas ontwikkelde de Israëlische ontwerper en vredesactivist Mushon Zer-Aviv een workshop ’toekomstdenken’. Hoe houd je ruimte voor hoop? „Het is een mentale spier die je kunt trainen.”
Een lijn met toekomstbeelden na een workshop in het Joods Museum.
Wat brengt de toekomst? Een toekomst waarin Nederland deels onder water staat, door de gevolgen van klimaatverandering? Of een toekomst waarin een vluchtroute uit Nederland naar Canada al uitgestippeld staat, vanwege de toename van antisemitisme? Het zijn allemaal scenario’s die worden opgeschreven tijdens de workshop ’toekomstdenken’ in het Joods Museum in Amsterdam.
Afgelopen zondag kwam daar een gemengde groep jongeren bij elkaar. Sommigen kenden elkaar al, anderen ontmoeten elkaar voor het eerst. Ze kwamen samen onder begeleiding van de Nederlands-Palestijnse politicoloog Dana Rentenaar (25) en de Nederlands-Joodse tentoonstellingsmaker Batya Wolff (63) om toekomstscenario’s in te beelden.
De workshop is onderdeel van de nieuwe installatie Imagining Futures: De Kracht van toekomstdenken in onzekere tijden, ontwikkeld door het Joods Cultureel Kwartier in nauwe samenwerking met de Israëlische ontwerper en vredesactivist Mushon Zer-Aviv. Zer-Aviv ontwikkelde zijn workshop kort na het uitbreken van de oorlog tussen Israël en Hamas.
Na een korte introductie begint het echte werk. Op tafel liggen blaadjes in de vorm van ‘smartphone-screenshots’. Op deze smartphone-screenshots kunnen de deelnemers hun toekomstbeeld, zowel hoopvol als angstaanjagend, tekenen of schrijven. Door stil te staan bij denkbeeldige, toekomstige berichten, pushnotificaties of sociale posts, „ontstaat er ademruimte in het benauwende heden”, aldus Wolff.
Uitgeprinte ‘smartphones’ waarop jongeren hun toekomstbeelden schrijven.
„Het is een mentale spier die je kunt trainen”, vertelt Rentenaar aan de groep over de oefening in toekomstdenken. „Juist in tijden van crisis is het belangrijk te oefenen met het verbeelden van wat nog niet bestaat.” Wolff vult aan: „Dat je dat samen doet, en dat je daar ruimte van in je hoofd krijgt, dat geeft mij moed en hoop. Voor mij is het een vorm van practicing hope.”
Voor Rentenaar is hoop geen vrijblijvende emotie, maar een vorm van richting vinden. „Voor mij is het een soort houvast”, vertelt ze. „We hebben het vaak over dé toekomst, alsof die al vastligt. Dat idee maakt me angstig, want als het allemaal al bepaald is, hoef ik niets meer te doen.”
De focus ligt eerst op positieve toekomstbeelden. Ieder pakt een papieren smartphone en uit de stapel gekleurde stiften pakt iedereen, toevallig, een groene pen of stift van tafel. Waar de een eindeloos blijft pennen, loopt de ander vast: „Mijn toekomstbeeld is vrij abstract”, verklaart Tamar van de Ven (28). Terwijl de groep individueel hun toekomstbeelden bedenkt en op kaartjes zet, geeft ook David Roos (25) toe moeite te hebben met het vinden van woorden: „Ik merk dat ik vooral positieve toekomsten bedenk vanuit problemen die nu spelen.”
Later verschuift de sfeer, het is tijd om na te denken over pessimistische toekomstbeelden. „We gaan ons nu bezig houden met toekomstbeelden waar jullie misschien een beetje bang voor zijn”, legt Rentenaar uit. „Toekomstbeelden die jullie liever niet zien gebeuren of waar je zo tegen bent en dat je er echt iets aan wilt doen.” Bijna iedereen legt zijn groene pen neer en pakt een rode. „Nu de focus ligt op negatief, gaat het iets makkelijker”, merkt iemand op.
‘Smartphone-screenshots’ met toekomstbeelden van voorgaande deelnemers van de workshop.
Na de pessimistische toekomstbeelden verplaatsen de jongeren zich naar de Futures Cone, een installatie van negen gekleurde draden. De middelste draad is wit: de lijn der verwachting. De draden erboven kleuren steeds blauwer, symbool voor hoopvolle toekomsten, en de draden eronder steeds roder, voor het onwenselijke. Hoe verder weg de draden van de lijn der verwachting hangen, hoe minder waarschijnlijk deze toekomst is. „Elke draad vertegenwoordigt een mogelijkheid”, legt Rentenaar uit. „Het gaat er niet om te voorspellen, maar om te onderzoeken wat we ons durven voorstellen.”
Sommige toekomstbeelden zijn beangstigend: „Nieuwe melding van NOS: De faculteit Geesteswetenschappen van de UvA wordt opgeheven wegens forse bezuinigingen”, leest Liv Straat (20) voor. „Dit is een geloofwaardige toekomst, waarvan ik niet wil dat het zo is”, zegt ze lachend, maar zichtbaar ongemakkelijk. „Dan bestaat mijn studie niet meer.”
Van de Ven deelt een van haar toekomstbeelden: „Een van mijn screenshots is van een app genaamd Mijn Relatie. Je geliefde stuurt je een knuffel. Je geliefde zegt ‘hallo’. In die toekomst bestaat er geen fysiek contact meer, omdat we volledig digitaal leven. Het klinkt absurd, maar het is voorstelbaar.”
Aan het einde van de middag bespreken de jongeren wat ze hebben meegemaakt. De emoties lopen uiteen, van verwarring tot ontlading. „Het was confronterend, maar ook hoopgevend”, zegt Sid Wagenfeld (21). „We ontdekten dat”, voegt Ecrin Yilmaz (16) toe, „hoe verschillend we ook denken over de toekomst, we uiteindelijk allemaal op onze eigen manier grip proberen te krijgen op wat nog komen gaat.”
Tijdens de Museumnacht in Amsterdam wordt de workshop Toekomstdenken herhaald. Zaterdag 1 november, Joods Museum, Amsterdam. Museumnacht is uitverkocht. Info: Museumnacht Amsterdam
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC