Volksfeest Het van oorsprong Keltische feest Halloween is al dertig jaar bezig aan een opmars. Vooral op plekken waar veel expats wonen, beleven feestwinkels gouden tijden. En Zoetermeer roept zichzelf uit tot Halloweenstad. „Je kunt hier de hele week wel ergens griezelen.”
Een buurtbewoner verkleed als horrorclown tijdens Halloween in Zoetermeer.
De avond is gevallen, bij de ingang van het parkje doemt een man in een zwart gewaad op. Zijn gezicht is wit geschminkt, rode strepen lopen over zijn wangen. In zijn hand houdt hij een houten kruis met lampjes. Uit luidsprekers klinkt horrormuziek: een mix van krijsende violen en dreunende bassen.
De man is onder een rood-wit gestreepte boog van karton gaan staan. „Vroeger stond hier een circus”, zegt hij met lage stem tegen een jongetje. Het kind is verkleed als de Joker uit Batman; zijn mondhoeken zijn met rode lippenstift tot aan zijn oren doorgetrokken. De man vervolgt: „Het circus is nog maar een schim van wat het ooit was. De artiesten zijn er nog, maar slechts als lege omhulsels.”
Hij rinkelt met een belletje. „Kom binnen en volg de lichten”, zegt de man. „Dan kom je vanzelf weer buiten.” Uit het parkje klinkt luid gejammer. Een moeder probeert boven het lawaai uit te sussen: „Niet huilen Danny!” „Moeten de kinderen huilen?” vraagt het jongetje. „Nee hoor”, zegt de man plots met zijn gewone stem. Achter hem zegt een vader tegen zijn kind: „Zal ik je hand maar vasthouden?”
Ruim honderd kinderen en ouders vierden afgelopen weekend in de Zoetermeerse wijk Seghwaert Halloween. In het donker trokken ze verkleed langs 22 versierde huizen om te griezelen en snoep te verzamelen, met als hoogtepunt het ‘circus’ in het park met 23 figuranten. Volgens buurtbewoners is Halloween al ruim twintig jaar een hit en groeit de animo elk jaar. Net als in de wijken Meerzicht, Oosterheem, Noordhove en Buytenwegh. „Je kunt hier de hele week wel ergens griezelen”, zegt een man met een verwrongen heksenmasker op. Naast hem lopen kinderen verkleed als spook, vampier en Elsa uit de film Frozen.
Kinderen halen snoep op en een vrouw en een meisje gaan op de foto met een enge clown.
De meeste tochten en feesten in Zoetermeer vinden plaats vóór vrijdag 31 oktober, de officiële Halloweenavond. Want op die dag trekken veel bewoners naar het centrum voor ‘Halloweenstad Zoetermeer’, een van de grootste Halloween-evenementen van het land. De organisatie verwacht ruim dertigduizend bezoekers. Die kunnen onder meer door „acht huiveringwekkende scarezones” lopen, vertelt oprichter Mark Merckens. Hij heeft 250 acteurs en figuranten ingehuurd die mensen – „vanaf 12 jaar is ons advies” – de stuipen op het lijf moeten jagen. In een wirwar van mist, muziek en flitslicht duiken „mens-etende clowns, dolgedraaide geesten en enge dokters” op, vertelt hij. Op de Markt is een „spectaculaire show” met paarden, vuur en acrobatiek. Overdag kunnen kinderen een Trick or Treat-tocht maken langs de winkeliers, er is een verkleedwedstrijd en een griezelcircus.
Halloween is in Nederland al dertig jaar aan een gestage opmars bezig. Het begon waarschijnlijk met een Halloweenfeest in een Ierse pub in Utrecht, waar het Algemeen Dagblad in 1993 over schreef. ‘Het café was omgetoverd tot een bijzondere kermis, met een spookhuis, een waarzegster en potjes afgehakte ledematen op sterk water.’
Een jaar later waarschuwde Trouw dat ‘het Amerikaanse jolijt-festijn vroeg of laat ook de Lage Landen zou teisteren’. En in 1997 volgden berichten van regionale kranten die schreven over feesten in Leeuwarden en Helmond, ‘waar mummies, skeletten en uitgeholde pompoenen met grijnzende gezichten het toneel vulden’.
Aan het eind van de jaren negentig was de trend definitief aangekomen. ‘Halloween is in opmars in Nederland’, schreef het Algemeen Dagblad. „Het griezelige trekt ons aan”, zei Ineke Strouken, destijds directeur van het Nederlands Centrum voor Volkscultuur. Ze voorspelde dat Halloween „uiteindelijk net zo groot kon worden als carnaval of zelfs Kerst”.
Kinderen gaan langs de deuren om snoep op te halen – ’trick or treat’- en bezoekers genieten van het griezelcircus in een parkje.
Vanaf 2000 versierden steeds meer mensen hun tuinen en huizen, zag cultuurhistoricus John Helsloot in 2009, toen verbonden aan het Meertens Instituut. Hij schreef een wetenschappelijk artikel over de opkomst van Halloween in het tijdschrift Volkskunde. Halloween werd een thema voor feesten en partijen, op de dansschool, in de disco. Recent onderzoek naar de populariteit van het feest is er niet.
Inmiddels is het feest in grote delen van het land uitgegroeid tot een traditie, vertelt Gert-Jan Becks, algemeen directeur van feestwinkelketen SoLow. „Elk jaar zien we de verkoopcijfers verder stijgen.” De eerste jaren deden vooral de winkels in Den Haag, Zoetermeer, Rijswijk en Delft het goed: in de binnenstad van Den Haag gaat de omzet in de Halloweenweken tegenwoordig met een factor vijf omhoog. De verkoop stijgt nu ook fors in andere steden, zoals Leeuwarden, Groningen en Maastricht. „Halloween breidt zich als een olievlek uit”, zegt hij. „Met inmiddels 45 winkels verspreid door Nederland dragen we daar zelf ook aan bij.”
Dat Halloween zo groot is in Zuid-Holland komt volgens Becks omdat daar relatief veel expats wonen. De Amerikaanse invloed, via sociale media, films en series, merkt hij ook bij andere feesten. „Gender-revealfeesten zijn populair, en ook het ’21-diner’ is een vast onderdeel van onze collectie. Sinterklaas krijgt een steeds kleiner schapje.”
Ook in andere winkels, zoals de Hema, Xenos en Action liggen steeds meer Halloweenspullen. Maar niet zoveel als bij de SoLow. Twintig jaar geleden kochten klanten nog enkel een heksenhoed of een potje nepbloed, vertelt Becks. Nu schaffen ze complete outfits aan en versieren ze uitbundig hun huis van binnen en buiten. In de binnenstad van Den Haag verkoopt Rico Hensen, rayonmanager van SoLow, vooral veel kostuums. Populair zijn de witte doktersjassen met stethoscopen, zwarte Magere Hein-gewaden en felgele radioactieve pakken met gasmasker. „Per kostuum verkopen we er in twee weken zo’n vier- à vijfhonderd,” zegt Hensen, terwijl hij langs de rekken loopt. In de winkels hangen maskers van enge clowns en harige dieren, diademen met duivelsoortjes, infusen met zakjes bloed. Sommige vestigingen hebben complete afdelingen of kelders omgetoverd tot ‘griezelzone’.
Kinderen halen emmers met snoep op.
Sabrina Monster (37) staat in de vestiging in Zoetermeer te twijfelen. Zal ze het kleine meisje nemen wier hoofd met een dun touwtje van haar romp komt, of toch die pop met de flitsende ogen? Monster noemt zichzelf een enorme griezelfan – „ja, ik heb een toepasselijke achternaam”. Al negen jaar bouwt ze met Halloween een spookhuis van zestien meter lang in haar woonplaats Katwijk aan den Rijn. Ze laat er foto’s van zien. „Er komen zo’n zevenhonderd buurtbewoners op af.”
Achter haar zoekt een moeder een „niet te enge” outfit voor haar zoon, die viert Halloween bij de scouting in Zoeterwoude, zegt ze. Bij de kassa vertelt een andere moeder over een spookhuis in Wassenaar. „De kaartjes zijn al uitverkocht.”
Voor de spooktocht in de Zoetermeerse wijk Seghwaert hoeft niemand kaartjes te kopen. De buurtbewoners betalen alles zelf, vertelt Jordie de Haas (45). Hij draagt een zilverkleurig clownskostuum. Op een tafel naast zijn voordeur heeft hij een heksenlaboratorium ingericht. Kinderen kunnen er plastic spuiten pakken die gevuld zijn met een beetje limonade. „Eigenlijk had het drankje groen moeten zijn”, lacht hij.
Even verderop in de straat staan Mario (58) en Nadine de Keijzer (52), verkleed als clown en circusdirecteur. Hun voortuin is omgebouwd tot spookslot: een schreeuwende zombiepop probeert over de carport te klimmen. Het echtpaar doet al jaren mee. „Ik was al eens een chirurg, vogelverschrikker en lag als pop op een ligstoel buiten. Dan kwam ik ineens overeind. Mensen schrokken zich wezenloos”, zegt ze. „Ik hou van toneelspelen, gek doen, mensen laten schrikken. Gewoon, lol maken.”
Een vrouw met spookachtige make-up.
Een meisje in een Halloween-outfit van formaat: paarse rok met vleermuizen, shirtje aan met een ribbenkast.
De buurtbewoners betalen alles zelf, niemand hoeft entree te betalen.
Halloween vindt zijn oorsprong in het Keltische feest Samhain, dat in Ierland en delen van Groot-Brittannië werd gevierd aan het einde van de oogsttijd, om de overgang naar de winter te markeren. In de nacht van 31 oktober op 1 november zouden geesten van overledenen kunnen terugkeren naar de aarde. Om hen te verjagen staken mensen vuren aan en droegen ze maskers.
In de middeleeuwen nam de kerk de gebruiken in West-Europa over tijdens Allerheiligen en Allerzielen, dagen waarop de doden werden herdacht. Mensen bezochten kerkhoven en versierden graven met lichtjes. De naam Halloween komt van All Hallows’ Eve, de vooravond van Allerheiligen.
In de negentiende eeuw brachten Ierse en Britse immigranten het feest mee naar de Verenigde Staten. Daar groeide het uit tot een griezelfeest met pompoenen, verkleedpartijen en snoep.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC