Bijna zou de Palestijns-Amerikaanse filmmaker en actrice Cherien Dabis beginnen met de opnamen van All That’s Left of You, toen oktober 2023 aanbrak. Uiteindelijk is de film, het ‘oorsprongsverhaal van de Palestijnen’, er toch gekomen. ‘Ik wilde mijn vader eren.’
is filmredacteur van de Volkskrant.
In oktober 2023 stond Cherien Dabis op het punt om All That’s Left of You te filmen. De productie van haar epos over meerdere generaties van een in 1948 verdreven Palestijnse familie was al helemaal opgezet, in Jaffa en Ramallah. De buitenlandse crew was ingevlogen, de lokale Palestijnse crew stond gereed. Locaties waren geboekt, in Ramallah, Jericho, Haifa, Nablus. Jarenlang aan gewerkt, ook om de financiering bijeen te krijgen.
En toen was er de aanval van Hamas, kort voor de eerste draaidag. Alles stortte in.
‘Het was verbijsterend’, zegt de 48-jarige Palestijns-Amerikaanse regisseur, scenarist en actrice, die ook een van de hoofdrollen speelt in haar film. ‘Ik was al vele maanden in Palestina voor de voorbereidingen, reisde heen en weer door het land. We hadden nog twee weken voor de opnamen. En toen waren er de gebeurtenissen van 7 oktober. En die van 8 oktober, en alles wat daarna kwam.’
Al snel werd duidelijk dat er niet meer kon worden gefilmd. ‘We konden niet langer rondreizen. Al het werk dat we al hadden verricht, hebben we achterlaten. We lieten onze Palestijnse crew achter, wat afschuwelijk was. We wisten niet wat er met ze zou gebeuren. We wisten niet of we terug zouden kunnen komen, of zelfs maar waar we heen zouden gaan. Het was allemaal heel verwarrend en pijnlijk.’
Met de film kwam het goed. ‘Uiteindelijk wisten we Cyprus te bereiken. Daar is de productie voortgezet. We hebben ook gedraaid in Griekenland en Jordanië, in de Palestijnse vluchtelingenkampen. Maar we moesten helemaal opnieuw beginnen. We hebben heel hard gezocht naar de juiste locaties, of locaties die in elk geval bijna juist waren. En dan had de decorbouwploeg er extra werk aan om alles er authentiek uit te doen zien. Ze hebben dat geweldig gedaan.’
Je kunt zeggen dat uw film op het juiste moment in de bioscoop verschijnt. Al is dat juiste moment ook afschuwelijk.
‘Ja, het moment is verschrikkelijk, en tegelijk is de timing goed. Deze film biedt een noodzakelijke context. Hoe zijn we hier terechtgekomen? Hoe zijn we beland waar we vandaag de dag zijn? Mijn film omvat veel terrein: 75 jaar Palestijnse geschiedenis, van 1948 tot 2022. Hoe gek het eigenlijk is dat All That’s Left of You juist daar eindigt, is iets waarover veel mensen die de film al hebben gezien beginnen, ook tegen mij. Omdat we nu weten wat er allemaal zou gebeuren ná 2022. Gruwelijk is het, verpletterend. Hoeveel slechter alles is geworden.’
Dabis laat zich interviewen in het Amsterdamse Ketelhuis, in de week waarin haar film in voorpremière ging op het Parool Film Festival (PAFF) en het Leiden International Film Festival (LIFF). Op beide festivals werd ze bekroond met de publieksprijs.
De filmmaker speelt zelf de rol van verteller als de Palestijnse moeder Hanan, in verschillende levensfases. In de openingsscène sluit haar zoon zich in een noodlottige opwelling aan bij het verzet op straat, tijdens de Eerste Intifada. Maar om hem te begrijpen, prent Hanan de kijker in, dienen we eerst kennis te maken met zijn grootvader Sharif, die in de jaren veertig door Israëlische militairen werd verdreven uit zijn huis en sinaasappelboomgaard in Jaffa.
Het familieverhaal in het 145 minuten lange drama voert van de Palestijnse vluchtelingenkampen van de jaren zeventig naar de bezette Westoever van de jaren tachtig. Het leed, dat zich daar voortzet, wordt overgedragen van geknakte vader op verbitterde zoon. Tegelijk zijn er ook bruiloften en geboorten, wordt er gedroomd van een ander en beter bestaan.
U noemt uw film het ‘oorsprongsverhaal van de Palestijnen’.
‘Uiteraard kun je verder teruggaan dan 1948, het jaar waarin mijn film begint. Maar voor ons is dat het jaar van de Nakba (de ‘catastrofe’, na de oprichting van de staat Israël en de Arabisch-Israëlische oorlog, red.). Palestina werd etnisch gezuiverd van bijna achthonderdduizend Palestijnen, om ruimte te maken voor een staat waarin Joden de meerderheid vormen. Vanaf dat moment is het enkel slechter en slechter geworden, tot waar we nu zijn: een genocide.
‘Mensen weten wellicht dat er veel Palestijnse vluchtelingen zijn: wereldwijd zo’n zes miljoen. Maar ik geloof niet dat veel mensen weten waarom die Palestijnen moesten vluchten. Dat was een van de redenen voor mij om deze film te maken. Ik wilde de Palestijnse vluchtelingen eren. Ik wilde mijn vader eren.’
Komt het verhaal in de film overeen met dat van uw eigen familie?
‘Het is erdoor geïnspireerd. Mijn vader is een Palestijn van de Westoever. Hij werd verbannen in 1967, tijdens de tweede Palestijnse vluchtelingengolf. Maar in grote lijnen komt zijn verhaal overeen met dat van 1948. Het personage Sharif heeft ook wel wat van hem weg. Ik denk dat mijn vader zich wel in het verhaal van de film zal herkennen, al is het niet zijn persoonlijke verhaal. Ja, ik weet wel zeker dat hij dat zal doen.’
Uw vader heeft de film nog niet gezien?
‘Nog niet, nee. Ik wil dat hij de film op groot doek in de bioscoop kan zien. Dus ik wacht nog op een vertoning in de buurt van waar hij woont, in Ohio. Ik ben een beetje bevreesd om hem te laten kijken. Het zal zeer emotioneel zijn.’
Dabis groeide op in Celina, een klein plaatsje in Ohio. Ze is de eerste van haar familie die werd geboren in de Verenigde Staten. Veel van de zomers bracht ze door in Jordanië, waar ooms, tantes, neven en nichten in de vluchtelingenkampen leefden. De eerste keer dat ze de Westoever bezocht, om het oude dorp van haar vader te bezoeken, was een vormende ervaring voor de filmmaker.
‘Ik was 8 jaar oud. We werden twaalf uur lang vastgehouden bij de grens; mijn vader en moeder werden verhoord, en weer verhoord, en wéér. Israëlische soldaten doorzochten al onze koffers en zelfs mijn zusjes werden gefouilleerd: ze waren toen 3 en 1 jaar oud. Mijn vader zei er wat van, waarop die soldaten tegen hem begonnen te schreeuwen.
‘Je moet je voorstellen: aan de grens was verder niks. Geen water, geen eten. En daar zit je dan twaalf uur vast. Voor mij was het de eerste keer dat ik écht begreep wat het betekent om een Palestijn te zijn. Ik kende de verhalen wel, daar ben ik mee opgegroeid. Maar nu maakte ik het zelf mee. Toekijken hoe mijn vader werd vernederd, terwijl zijn gezin erbij stond.
‘Ik zag het zo vaak bij de checkpoints. Altijd als we teruggingen, ging dat gepaard met zo veel emotie. Mijn vader raakte ook meer en meer gedesillusioneerd. Zijn gezondheid leed eronder.’
U was al lange tijd van plan om deze film te maken. Aarzelde u?
‘Al tien jaar geleden kreeg ik het idee. Ja, ik aarzelde. Ik heb eerst andere films gemaakt (o.a. Amreeka, over het leven van een Arabisch gezin in de VS). De Nakba is nog altijd een taboe in veel delen van de wereld. Mensen hebben het idee dat je de staat Israël delegitimeert als je het erover hebt. Maar voor mij zijn dit de gedeelde ervaringen van mensen die ik ken. Het is persoonlijk. Ik maakte me wel wat zorgen over de reacties toen ik het script af had, maar zelfs in de Verenigde Staten waren die positief. Niet dat ze daar mijn film zouden gaan financieren, maar dat wist ik vooraf al.’
Ze vonden het script goed, maar wilden er geen geld in steken?
‘Nou, mijn Amerikaanse agenten waren positief. Maar ik kreeg al heel snel een ‘nee’ van de productiebedrijven en financiers in Hollywood. Gewoon een nee, zonder uitleg. Uiteindelijk vond ik de financiering merendeels in Europa en in de Arabische wereld.’
Was het mogelijk om Israëlische acteurs te vinden, onder meer voor de soldatenrollen?
‘Nee, dat was onmogelijk. Zeker na de gebeurtenissen van 2023, maar daarvoor ook al. Er zit één Israeliër in mijn film. Dat is een activist, die ook zeer bekend is in Palestijnse kringen. Maar geen van de Israëlische soldaten wordt gespeeld door een Israëliër.’
In All That’s Left of You zit een scène waarin de vader wordt vernederd door Israëlische militairen, in het bijzijn van zijn zoon. ‘De zoon, die dan een jaar of 7 oud is, realiseert zich dat zijn vader geen enkele macht heeft. Dat zijn vader hem niet kan beschermen. Die man tegen wie hij altijd zo opkeek, zijn held, valt in één keer van zijn voetstuk. En zo gaat het vaak in Palestina, onder de bezetting. Zo’n moment van vernedering kan hele relaties kantelen. Het kan het lot van een hele familie kantelen. Dáár gaat mijn film over.’
Dabis spreekt het woord ‘bezetting’ nog eens langzaam uit. ‘Het klinkt bijna vriendelijk toch? Een vriendelijk woord voor iets wat zo grof en gewelddadig is. En mensen raken aan dat woord gewend. We hebben de bezetting van de Palestijnen genormaliseerd, tot het punt waarop we verwachten dat de Palestijnen lijden. De wereld veronderstelt dat Palestijnen moeten lijden om er zo voor te zorgen dat de Israëliërs veilig zijn. Maar wat is de logica achter die gedachte? Hoe maakt het bombarderen van je buren jou veiliger?’
Luister hieronder naar onze podcast Culturele bagage. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant