Tweede Kamerverkiezingen Geert Wilders legt zich nog niet neer bij een mogelijke overwinning van D66 en een formatie onder leiding van Rob Jetten. Mocht de PVV van Wilders uiteindelijk toch de grootste worden, kan dat het gezag van een eventueel kabinet-Jetten ondergraven. En kan de VVD over haar schaduw heen springen?
Geert Wilders is te zien op een scherm tijdens de uitslagenavond van D66.
„Een ding is heel erg zeker”, zei D66-leider Rob Jetten in zijn ‘overwinningstoespraak’ van woensdagavond: „Miljoenen Nederlanders hebben vandaag een bladzijde omgeslagen.” Met die bladzijde bedoelde Jetten de radicaalrechtse PVV van Geert Wilders als grootste partij van Nederland.
Op dat moment wezen de voorlopige exitpolls uit dat D66 afkoerste op 27 zetels in de Tweede Kamer, twee méér dan de PVV. Maar deze ochtend is de situatie alweer veranderd en lijkt de PVV bij de tellingen voorlopig op kop te liggen, met een miniem verschil aan stemmen. Het is een fotofinish waarbij PVV en D66 beide op 26 zetels afkoersen. Mogelijk zullen de stemmen uit het buitenland doorslaggevend zijn, of bijvoorbeeld de stemmen uit Amsterdam waar nog volop wordt geteld.
Wilders legde zich vanochtend nog niet neer bij een overwinning van D66 en een formatie onder leiding van Jetten. Zolang er nog geen „100% helderheid over is kan er geen verkenner van D66 aan de slag”, schrijft Wilders op X. „We zullen alles doen om dit te voorkomen.”
De nek-aan-nek-race betekent waarschijnlijk niet dat Wilders alsnog uitzicht krijgt op het premierschap: alle middenpartijen, inclusief de VVD, hebben samenwerking met hem in een nieuw kabinet uitgesloten. Maar mocht de PVV alsnog de grootste worden dan ondergraaft dat wel het gezag van een aanstaand kabinet-Jetten – ondanks het feit dat de PVV elf zetels inlevert ten opzichte van de verkiezingen van 2023.
Het is niet het enige wat in één nacht van stemmentellen is verschoven. Woensdag leken er op basis van de exit polls twee recepten te liggen voor een nieuw kabinet: een ‘middencoalitie’ van D66, VVD, CDA en GroenLinks-PvdA, of een ‘centrumrechts’ kabinet van D66, VVD, CDA en JA21.
Op de verkiezingsavond in Leiden maakten prominente D66’ers duidelijk dat hun voorkeur uitging naar het eerste scenario. VVD-leider Dilan Yesilgöz heeft juist de hele campagne duidelijk gemaakt dat zij een coalitie met GroenLinks-PvdA niet ziet zitten.
Die ‘centrumrechtse’ coalitie die Yesilgöz graag wil, leek woensdagavond een kleine meerderheid te hebben. Maar niet alleen D66, ook het CDA heeft gedurende het tellen van de stemmen een zetel moeten inleveren. Een coalitie van D66 (26), VVD (22), CDA (18) en JA21 (9 zetels) blijft daarom voorlopig steken op 75 zetels en zal een beroep moeten doen op een vijfde partij, zoals de ChristenUnie (3), BBB (4 zetels) of Volt (1) om tot een magere Kamermeerderheid te komen. De vraag is hoe stabiel zo’n coalitie zal zijn, en of D66 dat ziet zitten.
Voor Rob Jetten is een formatie met bijvoorbeeld JA21 en BBB, twee partijen die bijna diametraal tegenover D66 staan, bij voorbaat een hoofdpijndossier. Een formatie ‘door het midden’ met GroenLinks-PvdA vereist echter dat de VVD bereid is om – in Haags jargon – ‘over haar schaduw heen te springen’. In de laatste weken van de campagne heeft VVD-leider Dilan Yesilgöz het verlies van haar partij weten te beperken door een coalitie met GroenLinks-PvdA uit te sluiten en zo een beroep te doen op de strategische stem van rechtse kiezers. Om nu alsnog in een coalitie met ‘links’ te stappen zou haar geloofwaardigheid aantasten.
De wens van Jetten om een „stabiel en ambitieus” kabinet te formeren, dat na twee jaar politieke stilstand werk gaat maken van de grote problemen van Nederland (wonen, stikstof, klimaat, migratie) zal waarschijnlijk veel tijd gaan kosten. Een nieuwe regering voor kerst , waar enkele lijsttrekkers over spraken, lijkt een illusie. Ook met de PVV als grootste – of bijna grootste – partij aan de zijlijn zal de druk op de nieuwe coalitie om migratie te beperken groot blijven.
Als het aan de PVV-leider ligt is de ‘bladzijde Wilders’ nog lang niet omgeslagen. Hij wil door tot zijn tachtigste, zei hij op verkiezingsdag.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Volg politiek Den Haag op de voet en word zelf een Haagse ingewijde
Source: NRC