D66-leider Rob Jetten is na zijn grote verkiezingswinst de gedoodverfde nieuwe premier van Nederland. Binnen zijn partij gold ‘de serieuze jongen’ altijd al als grote belofte, maar pas deze campagne ontbolsterde hij als stemmenmagneet.
is politiek verslaggever en onderzoeksjournalist van de Volkskrant.
D66 boekte met illustere partijleiders als Hans van Mierlo, Jan Terlouw, Alexander Pechtold en Sigrid Kaag al vaker grote verkiezingsoverwinningen, maar Rob Jetten heeft ze allemaal overvleugeld. De eerste exitpoll wijst erop dat hij de eerste D66-premier van Nederland gaat worden, zelfs als de PVV toch nog meer zetels weet te halen, waar het vooralsnog niet op lijkt.
Vanzelfsprekend is het succes van Jetten nooit geweest. Het begin van zijn carrière in Den Haag verloopt met horten en stoten. Na het vertrek van Pechtold in 2018 wordt Jetten op 29-jarige leeftijd aangewezen als nieuwe D66-fractievoorzitter – de jongste ooit. Het grote publiek ziet hem voor het eerst en de eerste kennismaking loopt uit op een echec. Jetten blijft als kersverse fractievoorzitter steeds weer dezelfde quotes herhalen – ‘we hebben een goed gesprek gehad binnen de fractie’ – wat hem de bijnaam Robot Jetten oplevert.
‘Ik wilde het zo graag goed doen’, zegt Jetten daar zelf later over. ‘Dan ben je te geconcentreerd.’ Heel erg onder de indruk toont hij zich desondanks niet. ‘Ik had me er vooraf al op ingesteld dat niet alles goed zou gaan. Dat bleek te kloppen.’
Binnen de coalitie van het kabinet-Rutte III houden de andere partijen aanvankelijk hun hart vast. Zou de nieuwkomer gekke bokkensprongen gaan maken? Het tegendeel blijkt het geval. Jetten is voorspelbaarder dan zijn voorganger Pechtold en veel meer een dossiervreter.
Hij omschrijft zichzelf ook als vroeg oud. ‘Ik was echt zo’n nerd die op zijn 12de al de krant las‘, zegt hij in zijn eerste interview voor het D66-jongerenblad. Jetten heeft zich dan net als student bestuurskunde in Nijmegen in 2006 aangesloten bij D66. De partij bevindt zich op een dieptepunt met slechts drie zetels in de Tweede Kamer. Jetten besluit een jongerenafdeling op te zetten in Nijmegen, wordt voorzitter en gaat in 2008 ook de landelijke Jonge Democraten leiden. In die tijd kruist hij geregeld de degens met een andere, uiterst ambitieuze jongeling in de politiek: Jesse Klaver, op dat moment voorzitter van Dwars, de jongerenbeweging van GroenLinks.
Jetten ondersteunt als student de D66-fractie in de Nijmeegse gemeenteraad en gaat stage lopen bij de enige twee D66-senatoren in de Eerste Kamer in Den Haag. In die tijd valt hij voor het eerst op bij partijleider Pechtold. De stagiair is consciëntieus, analytisch sterk en plezierig in de omgang, zo luidt de conclusie in de uitgedunde partijtop. Iemand om in de gaten te houden.
Op 22-jarige leeftijd wordt Jetten al naar voren geschoven als lijsttrekker in Nijmegen. In 2010 en 2014 weet hij twee keer zetels te winnen, al heeft dat ook met de opgeleefde landelijke populariteit van D66 te maken. Een lokale voorzitter noemt Jetten desondanks ‘een Messi in de politiek’. Pechtold heeft het tijdens een gemeenteraadscampagne over ‘Kennedy aan de Waal’.
Toch zijn er ook twijfels te horen over Jetten, die na zijn studie gaat werken bij ProRail. Hij heeft zijn feiten altijd op orde, in de debatten is hij uiterst gedisciplineerd, maar een enkeling mist ‘de authenticiteit’. ‘Te glad’, oordeelt een collega in de gemeenteraad.
Toch blijft Jettens loopbaan steil omhooglopen. Als D66 in 2017 gaat meeregeren in Rutte III, wil Pechtold hem meteen bewindspersoon maken. Dat gaat niet door, omdat er vanuit de partij gemor ontstaat over het beperkt aantal vrouwen in de kabinetsploeg. Jetten gaat alsnog in de Tweede Kamer beginnen en al een jaar later wordt hij fractievoorzitter.
Het nieuwe D66-boegbeeld moet kort daarna zijn eerste grote campagne voeren voor de Provinciale Statenverkiezingen van 2019. Jetten profileert zich dan vooral nog als grote voorvechter van een ambitieus klimaatbeleid. Bij de VVD worden ze zo moe van zijn vasthoudendheid dat de toenmalige VVD-fractievoorzitter Klaas Dijkhoff hem omschrijft als ‘klimaatdrammer’. Jetten omhelst die term als geuzennaam.
Tot verrassing van Jetten, die als middelbare scholier uit de kast is gekomen, is er ook aandacht voor zijn geaardheid. ‘Ik ben daar eigenlijk helemaal niet bezig’, zegt Jetten in die tijd in de Volkskrant. ‘Voor mij is het zo vanzelfsprekend, maar toch blijkt het voor veel mensen echt iets te betekenen dat een grotere coalitiepartij nu een homoseksuele fractievoorzitter heeft.’
Uiteindelijk valt de eerste campagne van Jetten tegen. Hij maakt geen grote fouten, maar springt er ook niet uit. D66 verliest in de Eerste Kamer drie van de tien zetels, al is dat als regeringspartij niet uitzonderlijk.
De twijfels over Jetten verdwijnen nooit helemaal. Binnen D66 gaan de hoopvolle blikken steeds vaker naar de minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking, Sigrid Kaag als potentiële partijleider. De ex-topdiplomaat blijkt oren te hebben naar het lijsttrekkerschap voor de verkiezingen van 2021. Jetten is teleurgesteld, maar besluit zonder misbaar een stap opzij te doen voor Kaag – in een Haagse politieke wereld vol grote ego’s een uitzonderlijkheid.
Jetten doet in de jaren daarna cruciale bestuurlijke ervaring op. Zo voert hij samen met Kaag namens D66 de onderhandelingen voor het kabinet-Rutte IV, dat uiteindelijk na de langste formatie ooit tot stand komt. Jetten wordt zelf minister van Klimaat en Energie. Met een klimaatfonds van 35 miljard euro kan hij een uiterst ambitieus beleid gaan voeren.
Jetten blijkt ook als minister gedisciplineerd. Zijn ambtenaren zien iemand die lange werkdagen maakt en alle stukken leest. Zelf noemt hij zijn belangrijkste kracht dat hij onder moeilijke omstandigheden kalm kan blijven. Dat komt ook na de Russische invasie van Oekraïne van pas. De Nederlandse energievoorziening komt daardoor ook op losse schroeven te staan. Jetten blijkt dan een D66-pragmaticus: een al afgeschreven kolencentrale blijft draaien en binnen zes maanden tijd wordt een drijvende terminal in de Eemshaven aangelegd om vloeibaar gas uit de VS te kunnen importeren.
Jetten is volgens zijn coalitiegenoten ook een gewiekste marketeer. D66 doet voortdurend alsof het klimaatbeleid voor de poorten van de hel is weggesleept en suggereert dat VVD en CDA voortdurend dwars liggen. Volgens die partijen is dat een karikatuur.
De verhoudingen binnen Rutte IV blijven uiterst moeizaam, al speelt Jetten daarin geen hoofdrol. Vooral tussen D66-leider Kaag en CDA-voorman Wopke Hoekstra is de relatie ijzig. Binnen de VVD bestaat er juist veel onvrede over ‘het D66-regeerakkoord’. Vooral rond het asielbeleid, dat volgens een morrende VVD-achterban niet streng genoeg is, lopen de spanningen op. Uiteindelijk leidt dat in 2023 tot een kabinetsval.
D66-leider Kaag verlaat in 2024 voortijdig het demissionaire kabinet-Rutte IV om aan de slag te gaan als VN-gezant voor Gaza. Jetten neemt haar positie als vicepremier over. Dat hij ook de nieuwe lijsttrekker wordt, staat binnen de partij vrijwel meteen vast.
Jetten staat dan wel voor een zware klus. De partij staat in de peilingen op zwaar verlies. D66 krijgt er bovendien een geduchte concurrent bij in de strijd om de progressieve kiezers: de fusiebeweging GroenLinks-PvdA. D66 gaat onder leiding van Jetten zwaar onderuit bij de verkiezingen van 2023, van 24 zetels naar 9 zetels.
In een interne evaluatie worden harde noten gekraakt. D66 is te elitair, te technocratisch, te zelfgenoegzaam. De partij schuift voorzichtig op naar rechts, ook op het gebied van asielbeleid, al is vooral de toon anders. Jettens oer-thema, klimaat, verdwijnt naar de achtergrond.
Jetten raakt in zijn tweede landelijke campagne al snel in vorm. De D66-leider oogt losser dan voorheen. Naar eigen zeggen laat hij zich minder gelegen liggen aan alle adviezen en is hij meer zichzelf. Het resulteert in een ongekende opmars in de peilingen en uiteindelijk een ongekende verkiezingsoverwinning. Nederland kan zich opmaken voor de eerste openlijk homoseksuele premier en de eerste D66-premier. Jetten heeft bereikt waar al zijn voorgangers tevergeefs naar streefden.
Luister hieronder naar onze politieke podcast De kamer van Klok. Al onze podcasts vind je op volkskrant.nl/podcasts.
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant