Met torenhoge verwachtingen moest Frans Timmermans twee jaar geleden de nog prille linkse samenwerking uit het dal en naar de macht leiden. Hij leek de ideale kandidaat, maar het was misschien ook buiten de tijd gerekend: Nederland helt steeds verder naar rechts.
is politiek verslaggever van de Volkskrant
Het waren ronduit magere jaren geweest voor zowel GroenLinks als PvdA toen Frans Timmermans in 2023 de verlossing leek te brengen. In de Tweede Kamer waren de twee, toen nog losse, partijen met een gezamenlijk optellend aantal van 17 zetels kleiner dan ooit.
Over zijn ambities liet Timmermans geen twijfel bestaan. Hij had zijn machtige Brusselse positie als Eurocommissaris ingeruild voor een vele malen onzekerder politiek bestaan als leider van de linkse samenwerking, en mikte op niets minder dan het Torentje. Alleen daar zou links volgens hem de bakens echt kunnen verzetten.
Het lukte niet. Weliswaar wonnen de partijen bij de Kamerverkiezingen van dat jaar 8 zetels, de macht bleef met de forse winst van de PVV ver weg. Waar links een doorbraak wilde forceren, bleek de kiezer juist het vertrouwen massaal aan radicaal-rechts te geven.
De pyrrusoverwinning was geen reden voor Timmermans om het veld te ruimen. Met een flink aantal zetels en een uiterst rechts kabinet dat vooral bezig was met het bevechten van elkaar, zou de kiezer wellicht alsnog warm kunnen worden gemaakt voor een links alternatief.
Nog geen twee jaar na de eerste deceptie moest Timmermans woensdagavond een teleurgestelde zaal vol GroenLinks-PvdA-leden opnieuw ‘betere tijden’ beloven. Met een groot verschil: dit keer zal hij daar zelf geen rol in spelen. Timmermans neemt ‘de volle verantwoordelijkheid’ voor de slechts 20 zetels die de linkse samenwerking voorlopig krijgt toebedeeld. ‘Ik ben er niet in geslaagd voldoende mensen te overtuigen.’
De gedachte dat het met Timmermans aan het roer zou kunnen lukken de macht te grijpen, was twee jaar geleden allesbehalve vergezocht. Hij was op vele manieren een droomkandidaat. Met zijn jarenlange ervaring als minister van Buitenlandse Zaken en Eurocommissaris kon hij zich presenteren als premierwaardige kandidaat, die Nederland in een roerige tijd en na het vertrek van Mark Rutte stabiliteit kon brengen.
Bovendien bracht Timmermans de twee bloedgroepen van GroenLinks en PvdA bij elkaar. Hoewel PvdA’er had hij in Brussel de handen van het groene smaldeel van Europa op elkaar gekregen toen hij de Green Deal over de streep trok. Het hielp daarbij dat Timmermans een van de weinige linkse politici was die het in de jaren daarvoor lukte om een verkiezing te winnen toen hij in 2019 onverwachts met de PvdA de grootste werd in Europa.
Het leidde ertoe dat de andere kanshebbers voor het leiderschap bij de partij snel en gemakkelijk een stap opzijzetten toen bleek dat Timmermans bereid was de stap naar Den Haag te maken. Zowel PvdA’er Marjolein Moorman als GroenLinks-leider Jesse Klaver lieten hun ambities voorlopig varen. Op het gezamenlijke congres dat jaar stemde 92 procent van de leden in met het leiderschap van Timmermans, die ook de enige kandidaat was.
Waar GL-PvdA had gehoopt dat kiezers zich, net als bij de eerder door Timmermans gewonnen Europese verkiezingen, massaal achter de ervaren leider zouden scharen, bleek de werkelijkheid weerbarstig. De oud-Eurocommissaris riep weerstand op, met name van rechts. Daar had ook Timmermans zelf niet op gerekend.
In een interview in debatcentrum De Balie vertelde hij dat zijn vrouw hem had gewaarschuwd voor de verharde politieke cultuur in Nederland. Hij zou volgens haar de ‘nieuwe Sigrid Kaag’ kunnen worden. De oud-D66-leider had als voorvechter van progressieve politiek veel haat en bedreigingen uit rechtse hoek over zich heen gekregen.
De waarschuwing kwam uit. Al snel opende PVV-leider Geert Wilders de aanval op de nieuwe linkse leider, en noemde hem ‘Kaag met een baard en nog erger’. Juist het imago van ervaren en belezen staatsman dat GroenLinks-PvdA als pre had gezien, bleek in een gepolariseerd Nederland een keerzijde te hebben: critici zagen Timmermans als ‘elitair’, zijn toon en woordgebruik als afstandelijk en belerend.
Nadat GroenLinks-PvdA met de overwinning van de PVV in 2023 noodgedwongen in de oppositiebanken belandde, probeerde Timmermans zich te herpakken en in zekere zin opnieuw uit te vinden. In debatten in de Tweede Kamer sprak hij rustiger, maar de toon en inhoud werden feller.
Deze verkiezingscampagne trok hij die lijn door. Bij GL-PvdA leek het idee te hebben postgevat dat de linkse beweging beter compromislozer links de campagne kon ingaan, dan te varen op de ervaring en leiderschapskwaliteiten van hun leider. De veranderde toon viel vooral op in debatten over Gaza, waarin Timmermans de Israëlische premier Netanyahu een oorlogsmisdadiger noemde.
Ook dat bood geen soelaas, bleek woensdagavond. Twee jaar na de beloofde verlossing en twee verkiezingen verder is GroenLinks-PvdA bijna terug bij af: met 20 zetels in de Kamer staat de beweging nog maar drie zetels boven het dieptepunt van 2021. De verloren zetels gaan bovendien niet naar uitgesproken linkse partijen: met name D66 lijkt te hebben geprofiteerd van de uittocht, maar die partij ging de campagne juist in met een rechtser verhaal.
Waar het Timmermans met een uitgesproken en bij vlagen klassiek links verhaal niet lukte om zijn kiezerspotentieel aan te spreken, lukte dat de jongere D66-leider Rob Jetten wel met een optimistisch en minder uitgesproken ideologisch verhaal.
In dat laatste zit gelijk een dieper pijnpunt. Waar GroenLinks-PvdA dacht dat het samenbrengen van de twee partijen mensen zou overtuigen om het eens over links te proberen, is het de vraag of er voor dat verhaal nog wel voedingsbodem is in een land dat verder naar rechts helt. Ook voordat Timmermans aantrad, lukte het de twee partijen afzonderlijk immers al niet meer om een electorale doorbraak te forceren. Een nieuwe partijleider staat opnieuw voor die uitdaging.
‘Wij zijn links en dat is een scheldwoord. D66 heeft daar geen last meer van’, klonk woensdag op de verkiezingsavond bijvoorbeeld uit de mond van een lid van de linkse beweging. ‘Wij kunnen alles zeggen, maar niet dat we niet links zijn.’
Luister hieronder naar onze politieke podcast ‘De kamer van Klok’. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant