D66-leider Rob Jetten is nog in een nek-aan-nekrace verwikkeld met Geert Wilders (PVV) om de verkiezingswinst, maar uiteindelijk zal hij het initiatief krijgen bij de formatie. Het premierschap lonkt, maar vooral de VVD kan een belangrijk obstakel worden voor zijn droomcoalitie.
is politiek verslaggever en onderzoeksjournalist van de Volkskrant.
‘Het kan wél, het kan wél, het kan wél!’, zongen euforische D66-leden woensdagnacht. Donderdagochtend zal ook de vraag zijn welke coalitie nu wél kan?
De vraag is nog even of PVV of D66 nipt de grootste wordt. Als Geert Wilders aan het langste eind trekt, mag hij waarschijnlijk als eerste een poging wagen om te formeren, maar dat is gedoemd te mislukken. Alle andere grote partijen hebben samenwerking met de PVV uitgesloten.
Voor Rob Jetten wacht een ingewikkelde klus. Onder de streep lijken er maar twee opties mogelijk: een breed middenkabinet van D66, VVD, GroenLinks-PvdA, CDA – goed voor 86 zetels in de huidige prognose. Of een centrumrechts kabinet met D66, VVD, CDA, JA21, maar in de huidige prognose komt die combinatie hoogstens tot 75 zetels en is dus afhankelijk van nog een beetje gedoogsteun.
Jetten zelf liet op de uitslagenavond al meteen zijn voorkeur blijken. Hij sprak over ‘een stabiel kabinet met alle positieve krachten in het midden’. Uit onderzoek van Ipsos I&O blijkt dat zijn kiezers daar eveneens een grote voorkeur voor hebben. In de campagne zei de D66-leider ook al dat hij weinig fiducie heeft in een verbond met het JA21 van Joost Eerdmans. Op onderwerpen als asiel, klimaat en stikstof lopen de ideeën van de twee partijen mijlenver uiteen.
Een ander probleem is dat een coalitie D66, VVD, CDA, JA21 in de Eerste Kamer nog veel meer tekortschiet. Samen hebben ze in de senaat nu maar 24 van de 75 zetels in handen. De vraag is of er met zo’n kleine minderheid echt doorbraken te forceren zijn, terwijl Jetten dat wel aan zijn kiezers heeft beloofd.
Dus dan toch maar de grote middencoalitie met GroenLinks-PvdA? Jetten mag daarop aansturen, maar de VVD – die onmisbaar lijkt voor welke coalitie ook – zal daarbij een belangrijk obstakel vormen.
Jetten zei tijdens de campagne dat de kans groter is dat de VVD met GL-PvdA gaat samenwerken, dan dat D66 in zee gaat met JA21, maar Dilan Yesilgöz denkt daar heel anders over. De VVD-leider heeft in haar campagne een samenwerking met GL-PvdA juist zo goed als uitgesloten – een coalitie met links zou ‘totaal ongeloofwaardig’ zijn.
Haar steeds weer herhaalde inzet was ‘een centrumrechts kabinet’, met JA21 en mogelijk zelfs BBB. Door GL-PvdA in de ban te doen wist Yesilgöz de dalende trend in de peilingen te keren en haar politieke leven te redden. Nu alsnog kiezen voor een route over links zal door haar achterban worden opgevat als kiezersbedrog.
De formatie dreigt zo, net als na de vorige verkiezingen, toch weer een taaie exercitie te worden. Door de voortdurende versnippering – nooit was de grootste partij zo klein als nu – kan er in de praktijk amper een meerderheidskabinet worden gevormd zonder D66, VVD en CDA. Die moeten onderling bepalen welke partijen de coalitie complementeren.
D66 zal hopen dat het CDA uiteindelijk ook een voorkeur heeft voor een brede coalitie met GL-PvdA. CDA-leider Henri Bontenbal heeft tenslotte steeds weer gepleit voor een stabiel kabinet dat ‘moedige keuzes’ maakt met ‘kundige bewindspersonen’. Een coalitie met GL-PvdA ligt dan meer voor de hand dan een samenwerking met een onervaren partij als JA21, die ook nog afhankelijk is van gedoogsteun.
D66 en CDA zullen om tot een breed middenkabinet te komen de VVD gezamenlijk onder druk moeten zetten, maar de vraag is of de liberalen daar gevoelig voor zijn. Het is bovendien ongewis of het toch al aangeslagen GroenLinks-PvdA staat te springen om met de rechtse VVD van Yesilgöz in zee te gaan.
Jetten staat zo meteen voor een grote beproeving. Hij is de grote winnaar van deze verkiezingen, maar in de formatie is het doorgaans de grootste partij die het meeste water bij de wijn moet doen om een kabinet mogelijk te maken. De VVD weet dat als geen ander.
In ruil voor die pijnlijke concessies wacht voor D66 en Jetten dan de hoofdprijs: het premierschap.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant