Verkiezingsuitslag Wie de winnaar is blijft onzeker tot de laatste stem geteld is, maar wie de verliezers zijn, tekent zich al duidelijk af – vooral aan de linkerkant van het politieke spectrum. Dat de grootste partij historisch klein is, is tekenend voor de verdere versplintering van het politieke landschap.
Hoewel de PVV minder kiezers naar de stembus wist te trekken dan in 2023, is de partij van Geert Wilders nog altijd in de race om de grootste partij te worden. De achterstand op D66 is op de vroege ochtend na de verkiezingsdag verkleind tot enkele duizenden stemmen. En dan moet de definitieve uitslag van meer dan tien gemeenten nog komen.
„Het blijft tot het laatste moment spannend”, zegt politicoloog Linda Bos. „Met radicaal-rechtse kiezers weten we dat er altijd nog een ‘gordijnbonus’ kan zijn. Dus ik ben er niet zeker van dat D66 de voorsprong behoudt.” Tegelijkertijd concludeert Bos dat de PVV-stemmers uit 2023 nu wellicht toch een andere keuze hebben gemaakt. „Het kan dat de kiezers van Wilders uiteindelijk toch eieren voor hun geld hebben gekozen of niet zijn komen opdagen.”
Of bijvoorbeeld toch hebben gestemd op de VVD, die het veel beter heeft gedaan dan de peilingen de laatste maanden lieten zien. Dat is tenminste wat politicoloog Joost Smitsvermoedt: „De VVD heeft de laatste dagen campagne gevoerd met de slogan ‘toch maar weer VVD’. Het kan heel goed dat mensen die twijfelden tussen PVV en VVD precies dat hebben gedacht.” Smits, die onderzoek doet naar het kiezersgedrag op het niveau van stembureaus, wijst op de overlap die bestaat tussen de kiezersgroepen. „Er zijn buurten waar mensen die VVD overwegen, van hun buren weten dat die PVV stemmen.”
Rob Jetten zal blij zijn, zijn partij D66 wint overal. Zo profiteren de democraten mee van de verliezen van NSC, PVV en GroenLinks-PvdA. Kijkend naar de kaart van Nederland boekt D66 de grootste successen in sterk en zeer stedelijk gebied: voor zover de stemmen van de G4 geteld zijn, wint D66 daar overtuigend. Maar wat opvalt is dat de partij van Jetten het dit verkiezingsjaar ook buiten de randstad goed doet.
„De winst van D66 is aan Rob Jetten te danken”, zegt Linda Bos. „Hij heeft een hele goede campagne gevoerd – heel positief. De kiezers, weten we uit onderzoek, waren wel klaar met conflicten en polarisatie. En het is Jetten gelukt om daar geen onderdeel van te worden.”
Wie een blik werpt op de kaart met waar de partijen het grootst zijn, ziet volgens Smits „veel kleurtjes van partijen”. Het toont de verdere versplintering politieke landschap in Nederland, zegt Katerina Manevska: „Er is eigenlijk nergens meer een helder groot blok van partijen die samen het land kunnen regeren.”
Die versplintering is al lang aan de gang. „Ontzettend veel kiezers switchen van partij”, zegt Manevska, die onderzoek doet naar de politieke onderstroom. „Een jaar of tien geleden noemde toenmalige premier Rutte ‘visie’ is een vies woord. Dat past in de ontwikkeling dat voor kiezers duidelijke principes en idealen minder belangrijk zijn geworden. Kiezers kijken naar issues die ze belangrijk vinden, en vervolgens naar welke partij het best past bij hoe ze zelf naar die issues kijken.”
Tot die issues behoort bijvoorbeeld de (beperking van) migratie. „Uit Europese surveys blijkt steeds dat kiezers daar de afgelopen decennia niet wezenlijk anders zijn gaan denken”, zegt Manevska. „Tegelijkertijd zien we al een tijd dat kiezers wel degelijk rechtser zijn gaan stemmen. Dat is iets wat we echt moeten gaan onderzoeken. Misschien geven de surveys niet echt een goed beeld van de maatschappelijk onderstroom.”.
GroenLinks-PvdA verliest overal; juist in de steden waar de partij het van oudsher goed doet, maakt de kiezer dit jaar een andere keuze. In iets meer dan dan een handvol steden is de partij nog de grootste. Frans Timmermans is inmiddels teruggetreden als partijleider.
Timmermans was niet de juiste leider voor GroenLinks-PvdA, denkt politicoloog Katerina Manevska, die niet verbaasd is over het zetelverlies van de partij. „In mijn analyse zou zo’n partij het nu vooral moeten hebben van de jongere generaties. Jongeren maken zich zorgen over het klimaat en hun bestaanszekerheid. Als je daar dan iemand neerzet waar toch nog het imago van de oude politiek aankleeft, wordt het heel lastig.”
GroenLinks-PvdA worstelt volgens Smits ook met de fusie, die door een deel van PvdA wordt ervaren als een „GroenLinksering van de partij”. Dat kan de partij ook parten spelen bij het kiezen van een nieuwe partijleider. Moorman, tot voort kort wethouder onderwijs in Amsterdam, geldt als een sterke kandidaat. „Ze was dat ook al toen Timmermans werd gekozen”, zegt Smits. „Alleen is dat weer een PvdA’er die de fusie partij gaat leiden, terwijl GroenLinks de dominante partner is.”
Met het verlies van GroenLinks-PvdA en van de SP is het linkerblok historisch klein geworden, stelt Manevska vast. „‘Echt links’ scoort minder dan 20 procent.” D66 rekent zij niet tot links. „Zeker met het frame dat de partij met deze verkiezingen gekozen heeft, met de nadruk op de Nederlandse vlag, is D66 duidelijk centrum.” De verrechtsing is een trend die al twee decennia gaande is, zegt Manevska: „Die trend zet nu echt door.”
Ondanks het veel lagere aantal stemmen voor GroenLinks-PvdA in deze gemeenten blijft de partij wel de grootste in Nijmegen en Wageningen. Ook in Amsterdam, Culemborg, Diemen, en Zutphen is GL-PvdA de grootste In steden als Utrecht, Rotterdam, Den Haag en Nijmegen heeft GroenLinks-PvdA verloren, terwijl D66 het ten op zichte van de Tweede Kamerverkiezingen in 2023 juist goed doet.
Het CDA haalt in het hele land meer stemmen op dan bij de verkiezingen in 2023. Maar onder leiding van Henri Bontenbal wint de partij relatief gezien het meest in de gemeenten waar NSC ten opzichte van de vorige verkiezingen het meest heeft verloren – Dinkelland, Tubbergen, Wierden en Hellendoorn.
In absolute aantallen wint het CDA de meeste stemmen in grote gemeenten als Rotterdam, Enschede en Den Haag. Ook dat zijn gemeenten waar NSC fors verliest.
Toch is de winst kleiner dan de exitpolls in de laatste campagneweken voorspelden. „Ik denk dat Bontenbal met zijn uitspraken in Nieuwsuur een aantal kiezers van zich heeft vervreemd”, legt Linda Bos uit. „Uit onderzoek blijkt dat mensen het belangrijk vinden om te zorgen voor kwetsbaren. Als je dan als partijleider zegt ‘als homoseksuele tiener op een religieuze school moet je maar naar een andere school gaan’, dan laat je iemand volledig in de steek. Dat is geen mooi beeld.”
„Bontenbal kwam met zijn uitspraken in de problemen, maar het was voor hem wel het eerlijke verhaal. In CDA staat de C voor christelijk en conservatief”, zegt Smits hierover. „Uiteindelijk is het een conservatieve partij.”
Ook JA21 profiteert van de verliezen van NSC. De partij onder leiding van Joost Eerdmans doet het deze verkiezingen door het hele land beter – ook op plekken waar de PVV verliest.
„Joost Eerdmans was veelvuldig in het nieuws en heeft een positieve campagne gevoerd”, blikt Bos terug. „Daarmee werd hij voor veel kiezers waarschijnlijk een interessant alternatief voor Geert Wilders. We weten uit onderzoek dat kiezers twijfelen tot het laatste moment, en dat de aandacht voor een partij dan de belangrijkste doorslag geeft.”
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC