Welke partij ook de grootste wordt, zowel D66 als PVV is een ‘kleine’ winnaar. En de coalitie waarmee premier Dick Schoof begon, verloor 36 zetels. Welke trends zijn nog meer te zien in de voorlopige uitslag van de Tweede Kamerverkiezingen? Vijf opvallende cijfers.
is datajournalist van de Volkskrant. Hij analyseert en schrijft over het nieuws in cijfers.
D66 of PVV: dat is de ochtend na de verkiezingen de grote vraag. Beide partijen staan in de voorlopige uitslag op 26 zetels. D66 beleefde woensdag met het grootste aantal zetels in haar bestaan een historische avond. Onder Hans van Mierlo (1994) en Sigrid Kaag (2021) behaalden de sociaaldemocraten 24 zetels. Volgens de voorlopige uitslag komt D66 onder Rob Jetten ditmaal uit op 26 zetels. De PVV verloor flink, maar kan alsnog de grootste blijven.
Vaststaat dat de grootste partij in de Tweede Kamer nooit eerder zo weinig zetels kreeg. Tot dusver ging die bedenkelijke eer naar de verkiezingswinnaar van 2011, toen de VVD met 31 zetels de grootste werd en Mark Rutte voor het eerst premier werd. Dat zetelaantal is voor D66 en PVV onbereikbaar.
Met elk 26 zetels hebben D66 en PVV nog niet de helft van het aantal zetels van de verkiezingswinnaars van eind jaren tachtig. Zowel in 1986 als in 1989 veroverde het CDA onder Ruud Lubbers 54 zetels. Geen partij heeft dat aantal meer overtroffen. Bij beide verkiezingen zat de PvdA de christendemocraten dicht op de hielen (met eerst 52 en daarna 49 zetels).
Op het eerste gezicht biedt de voorlopige verkiezingsuitslag ruimte voor twee coalities. Voor beide varianten zal verkiezingswinnaar D66 met VVD en CDA moeten samenwerken. Omdat deze partijen gezamenlijk maar 66 zetels hebben, moeten zij op zoek naar een extra coalitiepartner. De PVV zal dat niet zijn: Jetten, Dilan Yesilgöz en Henri Bontenbal hebben regeren met die partij uitgesloten.
Aan de linkerzijde van het politieke spectrum kan GroenLinks-PvdA (20 zetels) de partijen aan een ruime meerderheid helpen. Ondanks de verkiezingsnederlaag van GL-PvdA en het aftreden van partijleider Frans Timmermans noemde Jetten deze optie woensdagavond tegenover de NOS ‘heel logisch’. VVD-leider Yesilgöz heeft tijdens de campagne echter meermaals benadrukt een samenwerking met GL-PvdA niet te zien zitten.
Aan de rechterzijde wil JA21 graag regeren, maar aan de 9 zetels die deze partij woensdag veroverde, heeft de coalitie niet voldoende. Met JA21 erbij zouden de partijen uitkomen op 75 zetels. Voor een rechts kabinet zou bijvoorbeeld BBB (4 zetels) of ChristenUnie (3) nog moeten aansluiten.
Wie in de dagen voorafgaand aan de Tweede Kamerverkiezingen de peilingen heeft gevolgd, wist al dat de strijd om de winst ditmaal ongemeen spannend was. Maar liefst vijf partijen – D66, PVV, GroenLinks-PvdA, CDA en VVD – konden woensdag overdag nog hopen de grootste te worden. In de voorlopige verkiezingsuitslag is terug te zien hoe klein de verschillen waren.
Slechts 8 zetels scheiden verkiezingswinnaar D66 van de nummer vijf op de lijst, het CDA van lijsttrekker Bontenbal. Dat verschil is twee keer zo klein als in 2010, het vorige record. In de jaren zestig, zeventig en tachtig zaten er gemiddeld nog ruim 39 zetels tussen de nummer één en vijf in de verkiezingsuitslag.
De grootste verliezers van deze verkiezingen zijn onmiskenbaar NSC en PVV. Die eerste partij veroverde twee jaar geleden, toen nog onder leiding van Pieter Omtzigt, als nieuwkomer 20 zetels. Die zetels lijkt NSC allemaal te zijn kwijtgeraakt. Zoals het er nu uitziet, is zelfs voor partijleider Eddy van Hijum geen plek in de toekomstige Tweede Kamer.
Het is voor het eerst dat een partij van deze omvang in een klap uit de Kamer verdwijnt. In de parlementaire geschiedenis kwam het tweemaal voor dat een partij een grotere nederlaag leed, maar steeds behield de verliezer wel een deel van zijn zetels. De PvdA leverde in 2017, na haar deelname aan Rutte II, de meeste zetels in (29). Met de 11 zetels die de PVV deze verkiezingen verloor, staat de partij op de lijst van grootste nederlagen op een gedeelde tiende plaats.
De elf maanden onder de partijloze premier Dick Schoof hebben ook de andere twee regeringspartijen niet veel goeds gedaan. De VVD zakte van 24 naar 22 zetels, de BBB van 7 naar 4. Gezamenlijk hebben de vier vorige coalitiepartijen 36 van hun 88 zetels in de Tweede Kamer verloren.
Dat verlies is in historisch perspectief niet uitzonderlijk. Bij de vorige verkiezingen verloor de toenmalige coalitie (VVD, D66, CDA en ChristenUnie) één zetel meer. Ook de partijen achter kabinet-Rutte II (VVD en PvdA) raakten 37 zetels kwijt. Het grootste verlies in de recente geschiedenis leden de coalitiepartijen uit Kok II (PvdA, VVD en D66).
Luister hieronder naar onze podcast ‘de Volkskrant Elke Dag’. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant