De kiezers hebben hard afgerekend met het kabinet-Schoof. Van de 88 zetels die de vier regeringspartijen in 2023 haalden, blijven er nog maar 52 over. D66, het CDA en JA21 zijn de belangrijkste winnaars van de Tweede Kamerverkiezingen, met 18, 14 en 8 zetels winst.
is chef van de politieke redactie.
D66 lijkt de grootste partij in de Tweede Kamer te worden en daarmee het initiatief in de formatie te krijgen. Partijleider Rob Jetten geldt vanaf nu als kandidaat-premier. Geert Wilders’ PVV is niet veel kleiner, maar die partij is door vrijwel alle andere fracties uitgesloten van regeringsdeelname.
Dat is het beeld dat oprijst uit de exitpoll die onderzoeksbureau Ipsos I&O woensdagavond publiceerde na sluiting van de stembussen, in afwachting van het tellen van de stemmen. De eerste concrete consequentie diende zich woensdagavond meteen aan: GroenLinks-PvdA-leider Frans Timmermans stapt op.
De PVV van Geert Wilders, die in juni het kabinet opblies om een nieuw oordeel van de kiezers te vragen over het asielbeleid, moet verder met twaalf zetels minder. Ook twee van Wilders’ coalitiepartners krijgen harde klappen. Nieuw Sociaal Contract, in 2023 nog de belofte van ‘goed bestuur’ en een ‘betrouwbare overheid’, raakt waarschijnlijk alle twintig zetels weer kwijt en is daarmee officieel de grootste politieke steekvlam uit de parlementaire geschiedenis.
De BBB verliest drie van de zeven zetels. Alleen de VVD, enkele weken geleden nog op een historisch dieptepunt in de peilingen, blijft uiteindelijk toch gewoon overeind met slechts één zetel verlies.
Het radicaal-rechtse blok van PVV, JA21 en FvD, in 2023 nog goed voor 41 zetels en daarmee groter dan ooit tevoren, kent wel onderlinge verschuivingen maar komt gezamenlijk toch uit op veertig zetels.
De winst van deze verkiezingen is voor de oppositie. Het nieuwe kabinet zal dan ook ingrijpend van kleur verschieten. Het ziet er naar uit dat D66-leider Jetten het voortouw krijgt bij de zoektocht naar een regeringscoalitie.
En daarbij lijkt hij ook het nodige te kiezen te krijgen. De ‘centrumrechtse coalitie’ van D66, VVD, CDA en JA21, waar VVD-leider Yesilgöz campagne voor voerde, komt uit op een Kamermeerderheid van 78 zetels. Als Jetten linksaf wil slaan voor een ‘grote coalitie’ van het politieke midden (met D66, CDA, GL-PvdA en de VVD) komt hij zelfs op 89 zetels. Daar ligt echter wel een obstakel want VVD-leider Yesilgöz heeft fel campagne gevoerd met haar diepgevoelde weerzin tegen GL-PvdA.
In vrijwel alle gevallen vormen D66 en het CDA het hart van een nieuwe coalitie. De partijleiders Jetten en Bontenbal voerden een soortgelijke campagne, vanuit een hang naar de terugkeer van rust en stabiliteit op het Binnenhof, en de partijen kunnen elkaar doorgaans ook programmatisch goed vinden. Als ze elkaar vasthouden, kunnen zij waarschijnlijk beslissen of ze links- of rechtsaf slaan.
Voor D66 is de campagne van 2025 uitgedraaid op een eclatant succes. Nooit eerder leverde D66 een premier en een maand geleden hield ook nog niemand rekening met dat scenario.
De partij kende sinds de oprichting in 1966 hoge toppen en diepe dalen, maar na Hans van Mierlo in 1994 en Sigrid Kaag in 2021 is Jetten nu de derde D66-aanvoerder die de partij dik boven de twintig zetels brengt. Als hij slaagt in de formatiepoging die nu gaat volgen, is D66 na PvdA, VVD en (de voorlopers van) het CDA pas de vierde partij die een minister-president levert.
Het CDA herrijst met lijsttrekker Henri Bontenbal als politieke factor. In 2023 werd het voormalige machtsbastion totaal leeggeplukt door NSC en BBB en bereikten de christendemocraten een dieptepunt dat voordien niet mogelijk werd geacht. Sneller dan verwacht keert het CDA nu toch terug als vrijwel onvermijdelijke regeringspartij.
De VVD kijkt terug op een zeer roerige campagne. De partij probeerde zich sinds de val van het kabinet-Schoof in juni te profileren als de enige regeringspartij die wél verantwoordelijkheid nam, maar slaagde er lange tijd toch niet in boven de politieke chaos van de afgelopen twee jaar uit te stijgen. Sinds de tv-debatten op gang kwamen kreeg Yesilgöz al snel betere waarderingscijfers. Uiteindelijk heeft zij de schade vrijwel geheel weten te beperken.
Voor GL-PvdA is de uitslag een bittere teleurstelling. De grootste worden was het doel waarmee Frans Timmermans in 2023 het lijsttrekkerschap op zich nam en eigenlijk was dat ook het voornaamste doel van de fusie tussen de linkse partijen. Nu moet de roodgroene combinatie het doen met vijf zetels verlies en de vierde plek. In de formatie wordt het afwachten of D66 en het CDA nog naar links gaan kijken.
Dat zal dan in elk geval zonder partijleider Timmermans zei, want die trok woensdagavond binnen een uur na de eerste exitpoll zijn conclusies: ‘Ik ben er niet in geslaagd voldoende mensen te overtuigen.’
De strijd tussen de vijf grootste partijen, die zich ook al aftekende in de opiniepeilingen, heeft net als in 2023 een aanzienlijk effect op de samenstelling van de rest van de Kamer: alle andere partijen lijken uit te komen onder de 10 zetels.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant