Het begin van Van veel dingen vragen we ons niet meer af waar hun oorsprong ligt. In deze rubriek wordt gezocht naar het begin der dingen. Dit keer: hemelsblauw.
Blauwalg
Vroeger was niet alles beter, maar misschien wel blauwer. Net als de aarde verandert de hemel door klimaatverandering. Het KNMI telde in het voorjaar van 2020 een aantal uitzonderlijk blauwe dagen, misschien mede dankzij de maatregelen tegen de verspreiding van het coronavirus, die zorgden voor minder luchtvervuiling. De blauwste dag van 2020, boven Cabauw in de provincie Utrecht waar de blauwmetingen plaatsvonden, was 22 maart. Dat was overigens niet de blauwste dag sinds de metingen bij Cabauw in 2005 begonnen, dat was 15 februari 2019.
Het lockdownblauw is pas net geschiedenis. Van iets langer geleden zijn de dagen na 9/11, toen in de Verenigde Staten en Canada vliegtuigen aan de grond bleven en dus geen condensstrepen konden achterlaten. Drie dagen lang was de lucht in 2001 veel helderder dan gewoonlijk. Het was zelfs iets kouder ’s nachts en warmer overdag omdat er minder bewolking was.
Ook verder terug in de tijd blijkt de kleur van de hemel geen constante. De Griekse natuurkundige Christos Zerefos onderzocht in 2014 de kleuren op meer dan vijfhonderd schilderijen die tussen 1500 en 2000 werden gemaakt van zonsondergangen. Ze concentreerden zich op de verhouding tussen groen en rood vlak bij de horizon, en vergeleken hun bevindingen met bekende gegevens over vijftig grote vulkaanuitbarstingen uit die eeuwen.
Uit de vergelijking bleek dat kunstenaars in de jaren na een uitbarsting, toen er meer as in de atmosfeer zat, aanzienlijk meer rood gebruikten. Vooral de uitbarsting van de Tambora-vulkaan op het Indonesische eiland Soembawa in 1815 zorgde voor spectaculaire zonsondergangen, veel roder dan gewoonlijk. Het zou te zien zijn op de schilderijen van onder meer de Britse schilder Turner, al kan Turner dat extra rood natuurlijk ook zelf bedacht hebben. Een schilderij is tenslotte geen foto.
Luchtvervuiling veroorzaakt door de mens is al veel ouder dan de industriële revolutie. Het begon in Londen al in de middeleeuwen met het verbranden van steenkool. John Evelyn schreef in 1661 in het pamflet Fumifugium: „Het is de afschuwelijke rook die onze kerken verduistert en onze paleizen er oud uit laat zien, die onze kleren bevuilt en de wateren verontreinigt, zodat uit de regen en de verfrissende dauw die in de verschillende seizoenen vallen, deze onzuivere damp neerslaat die, met zijn zwarte en hardnekkige kwaliteit, alles wat eraan wordt blootgesteld bevlekt en verontreinigt.”
Heftige smog (smoke + fog) werd ook wel erwtensoep genoemd, toen de industriële revolutie de luchtvervuiling nog verergerde. Maar niet iedereen vond de erwtensoep vies. De Franse schilder Monet hield er juist van: „Zonder mist zou Londen geen mooie stad zijn.” Het was deze ‘mysterieuze mantel’ die de stad grandeur gaf.
De meeste mensen zullen waarschijnlijk de voorkeur geven aan een heldere lucht met blauwe hemel, ook al hebben het schone en het goede niets met elkaar te maken. Dankzij maatregelen genomen sinds de jaren 1950 is er nu veel meer zon te zien boven Londen, volgens het boek A New Green History of the World (1991/2007).
Er zijn ook kunstenaars die juist van blauw houden, misschien Yves Klein wel het meest. In 1961 schreef de Franse kunstenaar over de dag in 1946 dat hij de blauwe lucht als zijn kunstwerk claimde: „Die dag, terwijl ik op het strand van Nice lag, begon ik een hekel te krijgen aan de vogels die af en toe door mijn zuivere, onbewolkte blauwe lucht vlogen omdat ze gaten probeerden te boren in mijn grootste en mooiste werk. Vogels moeten worden geëlimineerd.”
Het is juist aan leven dat de hemel zijn kleur te danken heeft. Groen heeft blauw gebaard. De lucht is pas 2,4 miljard jaar geleden begonnen blauw te kleuren. Voorafgaand aan het Great Oxygenation Event (GOE) was de hemel op aarde waarschijnlijk rossig gekleurd, zoals nu nog op Mars, waar juist de zonsondergang blauw is. Maar toen begonnen blauwalgen (ook wel cyanobacteriën) in grote hoeveelheid zuurstof te produceren dankzij fotosynthese en werd de lucht veel helderder. De zuurstof en stikstof in de atmosfeer is wat de lucht voor onze ogen blauw doet lijken (voor de liefhebbers: Rayleighverstrooiing).
Pas op voor blauwalg! Blauwalgen hebben nu een slechte naam omdat ze giftig kunnen zijn en zwemwater verontreinigen. „Overmatige groei van blauwalg is een teken dat het niet goed gaat met de waterkwaliteit en de natuur die daarvan afhankelijk is”, zegt Rijkswaterstaat. Maar blauwalg staat ook aan het begin van ons soort leven op aarde. En aan het begin van de blauwe hemel. Dank blauwalg! Ook al ben je zelf groen.
Het eerste micro-organisme dat Antonie van Leeuwenhoek in 1674 uit een van de Berkelse meren viste en onder een microscoop bekeek, was volgens microfotograaf Wim van Egmond ook een blauwalg. Van Leeuwenhoek beschrijft deze bacteriën in een brief als ‘groene rankjes’, zo dik als een hoofdhaar en gekruld als de koperen of tinnen slangen die gebruikt worden bij het destilleren van drank.
De Berkelse Meren bestaan niet meer, ze zijn drooggelegd. Het Oostmeer, waar Van Leeuwenhoek zijn flesje vulde, moet ongeveer gelegen hebben waar nu Berkel en Rodenrijs is, vlak bij Van Leeuwenhoeks woonplaats Delft. Er is nog steeds water daar, in natuurgebied de Groenzoom. Volgende zomer ga ik erin zwemmen. Tussen de blauwalgen lig ik op mijn rug en kijk naar de lucht. Blauwalgblauw.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Op de hoogte van kleine ontdekkingen, wilde theorieën, onverwachte inzichten en alles daar tussenin
Source: NRC