Handelspolitiek Magneetproducent Goudsmit voelt zich speelbal in een heftige geopolitieke strijd. De Chinese exportrestricties op zware aardmetalen raken het Brabantse bedrijf flink.
Grond die zeldzame aardmetalen bevat wordt verplaatst in de haven van Lianyungang, China.
Toen verkoopmanager Aaron Berg half oktober een week met zijn ouders op vakantie was in Beijing, bezocht hij niet alleen toeristenattracties als de Chinese Muur. Hij ging ook naar het Chinese handelsministerie – gewoon om te kijken. Hij had er geen afspraak.
Met dit ministerie, een kolossaal, grijs, rechthoekig gebouw in centraal Beijing, heeft Berg op zijn werk in Nederland dagelijks te maken. Bij magneetproducent Goudsmit Magnetics (zo’n 200 medewerkers) in Waalre leidt hij een team van vier dat continu bezig is met de aanvraag van exportvergunningen in China. Het land stelde die in april in voor de uitvoer van van zeven zeldzame aardmetalen.
China verwerkt zo’n 90 procent van alle zeldzame aardmetalen ter wereld, en zet die dominante positie nu ook politiek in. Ambtenaren van het Chinese handelsministerie beoordelen alle internationale aanvragen voor die metalen en de magneten waar ze in verwerkt zitten. Die zijn nodig voor uiteenlopende producten als geavanceerde wapens, witgoed, elektrische auto’s en koptelefoons.
Het zijn ingewikkelde aanvragen, waarbij in detail informatie moet worden verstrekt over het ontwerp van de spullen waarin de grondstoffen terechtkomen en de productieketen. Tijdens een gesprek in een hotel in Beijing laat Berg de instructies ervoor zien, en de Excel-sheets waarin hij bijhoudt in welke fase van het proces de honderden aanvragen van zijn bedrijf zich bevinden. Voor elke bestelling moet de Chinese exporteur een aanvraag doen, in het Engels en in het Chinees, zowel digitaal als op papier.
Met die regels wil Beijing meer controle op dat deel van zijn metalen dat het buitenland voor militaire doelen gebruikt. Voor afgifte van een exportvergunning moet onder meer duidelijk zijn dat de Chinese grondstoffen niet voor massavernietigingswapens worden gebruikt, en soms ook dat ze niet worden doorverkocht aan de VS.
Vaak loopt dat proces vast. Van Goudsmits aanvragen voor hoogwaardige magneten werd tot nu toe 60 procent goedgekeurd. De rest verkeert in een slepend proces, waarbij het gissen is naar de reden voor de vertraging.
Het is een urgent probleem voor het bedrijf. Vergeefs probeerde het in contact te komen met de Chinese ambassade in Den Haag en het handelsministerie in Beijing. „We zijn een klein bedrijf. Geen Siemens of Volkswagen. Je kunt een brief sturen, maar die belandt op een stapel”, aldus Berg in een later videogesprek.
In Beijing zag hij met eigen ogen dat het ministerie er ook in het echt ondoordringbaar uitziet. „Daar loop je niet zomaar binnen.”
Intussen heeft China alweer nieuwe exportrestricties aangekondigd. Dit pakket – dat bij de aankondiging op 9 oktober deels gelijk inging – was in eerste instantie gericht op de Verenigde Staten, maar raakt ook Europese bedrijven hard. Berg maakt zich grote zorgen. Goudsmit was zich nog aan het aanpassen aan de eerdere invoertarieven, net als zijn Europese klanten.
Er is nog veel onduidelijk rond deze nieuwe vergunningregels, maar ze lijken ingrijpend. De lijst is nu uitgebreid tot twaalf van de zeventien zeldzame aardmetalen, en China versterkt er zijn greep op de productieketen verder mee. Naast de Chinese exporteur zouden nu ook buitenlandse importeurs – en misschien zelfs eindgebruikers – vergunningen moeten aanvragen. Grondstoffen voor de chipindustrie worden extra streng gecheckt.
Voor de ruim 1.700 leden van de Europese Kamer van Koophandel in China zijn de exportrestricties voor zeldzame aardmetalen nu de „meest nijpende kwestie”, laat president Jens Eskelund NRC schriftelijk weten. Volgens de Kamer wordt juist het Europese midden- en kleinbedrijf nu hard geraakt door verstoringen van de productieketen. Eskelund bepleit een ‘witte lijst’ of een licentiesysteem met vergunningen die langer lopen dan de huidige zes maanden.
De EU en China praten al sinds april over zo’n mechanisme. Overleg over een fast track dat voorzitter Ursula von der Leyen van de Europese Commissie in juli had bij haar bezoek aan Beijing, leverde onduidelijke resultaten op. Berg: „Wij hebben er niks van gemerkt.”
Later deze week vinden opnieuw „urgente gesprekken” over China’s exportrestricties plaats. Ditmaal praat EU-handelscommissaris Maros Sefcovic met de Chinese handelsminister Wang Wentao.
Diezelfde dag staat een ontmoeting gepland tussen de Amerikaanse president Donald Trump en de Chinese leider Xi Jinping. Ook zij zullen praten over de wederzijdse handelsbelemmeringen. Afgelopen weekend zei de Amerikaanse handelsminister Scott Bessent nog dat China bereid lijkt de maatregelen van 9 oktober met een jaar uit te stellen, als onderdeel van een bredere handelsdeal tussen China en de VS.
Of dergelijk uitstel ook zou gelden voor andere landen, is onduidelijk. Waarschijnlijk zal Europa een eigen overeenkomst met China moeten sluiten om wijzigingen te bewerkstelligen. China zal dan ook Europese concessies willen, bijvoorbeeld voor de toegang van Chinese elektrische auto’s tot de EU.
Volgens Berg zou zo’n deal voldoende gedetailleerd moeten zijn om bedrijfstakken te ontzien die geen cruciale rol spelen in de geopolitieke strijd. De chipsector heeft die bijvoorbeeld wel, een middelgroot bedrijf als Goudsmit niet. „Onze magneten worden gebruikt in de recycling, in vaatwasmachines, en voor voedselveiligheid; ze filteren bijvoorbeeld ijzervervuiling uit chocola of melk.”
China’s leiders zijn zich al decennia bewust van de strategische waarde van hun zeldzame aardmetalen. Voormalig leider Deng Xiaoping zei in 1991 dat een Amerikaan hem had verteld dat die metalen China’s „schat zijn, zoals het Midden-Oosten olie heeft”. Toch heeft de Chinese centrale overheid pas zo’n tien jaar echt grip op de sector. Daarvoor hinkte ze op twee gedachten. Aan de ene kant investeerde ze in onderzoek naar de metalen. Anderzijds probeerde ze de sterk vervuilende, vaak illegale en door corrupte lokale overheden gesteunde mijnen in met name arme gebieden in Jiangxi en Binnen-Mongolië in te perken. De milieu- en gezondheidsschade was groot en kostte meer dan de grondstoffen opleverden. Dat veranderde nadat China in 2014 bij de Wereldhandelsorganisatie een zaak had verloren over zijn exportquota voor die metalen, aangespannen door de VS, de EU en Japan. Daarna perkte Beijing de sector niet langer in, maar zette het vol in op de centralisering ervan en het aanpakken van de milieuvervuiling.
Een belasting op de ruwe grondstoffen maakte winning ervan minder lucratief, zodat mijnbedrijven zich meer gingen toeleggen op chemische scheiding en verwerking. Juist op dit vlak is de wereld nu bijna volledig afhankelijk van China. Alleen in de VS worden op grote schaal zeldzame aardmetalen geraffineerd, maar die productie is gereserveerd voor het Amerikaanse leger.
Die mondiale afhankelijkheid is China’s beste kaart in de geopolitieke strijd met de VS. Daarom moeten Beijings nieuwe regels van deze maand ook voorkomen dat de VS zeldzame aardmetalen verwerft door in andere landen verwerkingsfaciliteiten te ontwikkelen. Voor de export van de machines die de metalen kunnen scheiden en overdracht van gerelateerde kennis eisen de Chinezen nu toestemming van de overheid. Daarmee treffen ze bijvoorbeeld Pakistan, dat onlangs met het Amerikaanse metaalbedrijf US Strategic Metals een deal sloot over raffinage van zeldzame aardmetalen.
Deze maatregel raakt ook Goudsmit rechtstreeks. Berg: „We gaan volgende week weer naar China, maar deze keer mogen we de fabriek van onze leverancier niet zien.” Hun Chinese partner vreest de nieuwe regels die kennisoverdracht beperken en neemt het zekere voor het onzekere.
Tegelijk ziet Berg hoe Goudsmit en veel van zijn afnemers op zoek gaan naar alternatieven, bijvoorbeeld door machines zo aan te passen dat de door China gereguleerde grondstoffen er niet meer in zitten. „In een aantal gevallen kan dat. Dit duwt partijen buiten China naar meer zelfstandigheid.”
De afhankelijkheid van China is niettemin een feit, en duizenden bedrijven moeten daardoor leven met de Chinese bureaucraten die hun aanvragen beoordelen. Alleen al de enorme berg informatie over mondiale productieketens die de Chinese overheid zo binnenkrijgt, maken de maatregelen voor haar al nuttig. Berg: „China wordt echt slim zo.”
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Economieredacteuren nemen je mee in de discussies die zij op de redactie voeren over actuele ontwikkelingen
Source: NRC