Emy Bensdorp Het PFAS-probleem is alom en lijkt permanent. Emy Bensdorp bedacht een manier om met vervuilde klei om te gaan. Met vervuilde grond worden binnenkort schone rijtjeswoningen gebouwd.
Emy Bensdorp, directeur-eigenaar van de Amsterdamse startup Claybens.
Creativiteit en volharding vallen de 32-jarige Emy Bensdorp niet te ontzeggen. Vijf jaar geleden kreeg zij haar eurekamoment, tijdens haar studie aan de Design Academy Eindhoven. Een jaar eerder had het RIVM strenge risicogrenzen vastgesteld voor PFAS in de bodem. De overheid voerde daarop als voorzorgsmaatregel een zeer lage, nog nét meetbare norm in, waarbij grond met meer dan 0,1 microgram PFAS per kilo niet meer mocht worden verplaatst. Veel bouw- en baggerwerk werd daarop stilgelegd.
„Ik vond het fascinerend dat er vies spul in de grond zit dat we zelf hebben gemaakt, maar niet kunnen opruimen”, herinnert Bensdorp zich. Ze zit in het Amsterdamse bedrijfsverzamelgebouw Molen de Otter, waar haar eenmansbedrijf Claybens kantoor houdt. Ze las ook dat een paar seconden verhitting boven 1.000 graden Celsius zou moeten volstaan om PFAS af te breken – normale ovens voor afvalverbranding zijn daarvoor niet geschikt. En deze thermische reiniging kent nadelen; zo is het enorm kostbaar en daardoor eigenlijk ongeschikt voor grootschalige toepassing. En dat is bij PFAS nogal relevant.
‘Toen kwam bij me op dat met PFAS vervuilde klei langdurig verhitten op temperaturen boven 1.000 graden wel eens een schoon keramisch materiaal zou kunnen opleveren”, vertelt zij. „Dat ben ik gaan testen en doorontwikkelen in de vorm van bakstenen.”
PFAS, verzamelnaam voor duizenden chemicaliën met de heel sterke koolstof-fluorverbinding, wordt bijvoorbeeld gebruikt in anti-aanbaklagen van pannen en in blusschuim. Omdat deze chemicaliën heel moeilijk afbreken, is PFAS tegenwoordig vrijwel overal terug te vinden: in eieren van hobbyboeren, in wijn, in moedermelk, in elk menselijk lichaam. Schadelijke concentraties vind je bijvoorbeeld op oefenlocaties van de brandweer waar met PFAS-houdend blusschuim is gewerkt, bij fabrieken en vliegvelden.
Voor met PFAS vervuilde klei bestaat eigenlijk geen grootschalige reinigingsmethode. En in Nederland liggen wel vele tienduizenden tonnen. Wil je van die klei af, dan komt het neer op afgraven en beschermd opslaan op een stortplaats. „Duur, zonde van de ruimte en geen oplossing voor de toekomst”, meent Bensdorp.
De afgelopen jaren deed zij proefprojecten met diverse partners: Schiphol, de gemeente Doetinchem en de provincie Gelderland. In deze pilots stonden voor Bensdorp twee vragen centraal: krijg ik de PFAS weg en is de baksteen voldoende hoogwaardig? Daarvoor werkte ze samen met een PFAS-laboratorium en een keramisch onderzoeksinstituut.
Aanvankelijk stuitte zij met haar project op scepsis in de bouwsector. „Ik was nu eenmaal een jonge vrouw met een innovatieve techniek in een toch conservatieve wereld”, zegt ze. Maar die terughoudendheid is allang verdwenen. Inmiddels is bevestigd dat je van met PFAS vervuilde klei veilig volledig schone bakstenen kan maken.
Haar grootste proefproject liep dit voorjaar af. Het betrof de productie van 50.000 bakstenen van vervuilde klei, afkomstig uit de Doetinchemse Voltastraat. Daar zat veel PFAS in de bodem, afkomstig van een failliete onderneming in blusschuim. Bensdorp bracht haar gepatenteerde techniek in en leidde het project. Delgromij, kleileverancier aan de keramische industrie in Andelst, leverde de kleimengsels. Baksteenfabrikant Caprice bakte de stenen in zijn fabriek te Angeren, waar ook de PFAS-metingen werden verricht. De provincie Gelderland en het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat trokken 200.000 euro voor de pilot uit.
Het overgrote deel van de 20.000 ton met PFAS vervuilde klei van de Voltastraat is afgevoerd naar stortplaatsen in het Gelderse Wilp en Groningen. Kosten van de hele saneringsoperatie van de Voltstraat: 8,5 miljoen euro. Bensdorp had graag meer klei tot schone baksteen verwerkt, maar miste de daarvoor benodigde productiecapaciteit. „Deze schaalstap gaan we maken in de laatste pilot.”
De 50.000 rode bakstenen liggen nu in een gemeentelijk depot in Doetinchem. Straks worden er rijtjeswoningen mee gebouwd in Wehl, dat daarmee een wereldprimeur heeft. Bij de inschrijving voor het bouwproject stelt de gemeente als eis dat die stenen gebruikt worden.
Dat de baksteen geen spoortje PFAS bevat, staat na uitvoerig onderzoek vast. Bij het bakken ervan is evenmin PFAS vrijgekomen. „Mijn missie is Nederland schoon bakken”, zegt Bensdorp.
Om absolute zekerheid te krijgen dat ook bij echt grootschalige productie, met vele tonnen PFAS-klei, geen schadelijke stoffen vrijkomen, houdt ze volgend jaar een laatste proef. Met een volle steenoven.
En dat is echt iets anders dan het project in Doetonchem, legt Aiko Hensums uit, de zelfstandig PFAS-expert die het saneringsproject in de Gelderse stad coördineerde. „Voor een steenfabriek is 50.000 stenen drie keer niks. Een volle tunneloven heeft een capaciteit van zo’n half miljoen stenen.” Hensums, ook betrokken bij de PFAS-sanering van de voormalige luchtmachtbasis Soesterberg, vertrouwt er net als Bensdorp volledig op dat de industriële proef van Claybens slaagt. „Elke pilot bouwde voort op de vorige, waarbij we steeds verbeteringen hebben doorgevoerd.”
De verwerking van PFAS-klei tot bakstenen vergt geen grote extra investeringen in het productieproces, weet Wim Vermeule van kleimengselleverancier Delgromij. „Wel moet PFAS-klei in vloeistofdichte containers worden aangeleverd bij de fabriek, en mag bij opslag geen PFAS de bodem in sijpelen. Maar de eigenlijke productie is vergelijkbaar met die waarin je gewone keramische klei gebruikt.”
Zodra op grotere schaal kan worden geproduceerd, zal de prijs van de ‘PFAS-baksteen’ volgens Bensdorp „vergelijkbaar” zijn met die van reguliere bakstenen. Zij denkt intussen al na over verdere groei van haar onderneming en internationale expansie: veel landen worstelen immers met PFAS-klei. Voorwaarde is dan wel dat die landen een behoorlijke baksteenindustrie hebben, die openstaat voor innovatie. Ze heeft al interesse uit Duitsland en België.
En hoe onzakelijk het ook klinkt: ze hoopt op een snel verbod van PFAS in Europa. „Anders blijft het dweilen met de kraan open.”
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Economieredacteuren nemen je mee in de discussies die zij op de redactie voeren over actuele ontwikkelingen
Source: NRC