Opkomst Al decennia probeert de overheid het zo makkelijk mogelijk te maken om te stemmen. Deze woensdag kunnen kiezers bijvoorbeeld op ruim tienduizend locaties hun stem uitbrengen.
Bij de verkiezingen van mei 1998 was de opkomst het laagste ooit: slechts 73,3 procent ging stemmen, zoals hier in Rotterdam.
Weet je nog die eerste keer stemmen na je achttiende? In de gymzaal van de basisschool, het verzorgingstehuis om de hoek, de kerk in het dorp? Die traditionele locaties werden afgelopen jaren, om het stemmen te vergemakkelijken, aangevuld met talloze bijzondere locaties. Deze woensdag kun je op meer dan tienduizend plekken stemmen, onder meer in allerlei musea, op de Pier op Scheveningen of in de Tweede Kamer. Forenzen kunnen op vijftig stations hun stem uitbrengen.
Ouderen stemmen in Amsterdam in 1967, bij vervroegde Tweede Kamerverkiezingen na de val van kabinet-Cals. Het waren de eerste verkiezingen waaraan 21-jarigen mochten meedoen.
Niet dat de opkomst bij parlementsverkiezingen in Nederland laag ligt indien vergeleken met andere democratieën. Zorgelijk is vooral de magere opkomst bij de Europese verkiezingen (46 procent in 2024) en de gemeenteraadsverkiezingen (50,1 procent in 2021).
Tot 1970 gold een opkomstplicht en stemde gemiddeld 94 procent van de kiesgerechtigden. Het aantal kiezers nam sindsdien af, maar nog altijd stemt gemiddeld 80 procent voor de Tweede Kamer. Het dieptepunt was 1998, toen slechts 73,3 procent ging stemmen. Kiezers hadden het gevoel dat er weinig víél te kiezen. Wim Kok (PvdA) werd opnieuw premier en vormde het tweede Paarse kabinet van PvdA, VVD en D66. Twee jaar geleden, in 2023, was het opkomstpercentage 77,8 procent.
Afgelopen decennia wordt getracht het kiezers zo makkelijk mogelijk te maken door op zo veel mogelijk locaties stembureaus te openen. In 2021 was op metrostation Spijkenisse een portocabin voor forenzen. Die trok niet veel kiezers.
Traditionelere stembureaus bestaan nog steeds, zoals hier in dorpshuis Het Trefpunt in het Overijsselse Schuinesloot.
Stemmen in Het Entrepotdok in Amsterdam, in 1972. Dat jaar werd de kiesgerechtigde leeftijd verlaagd naar 21 jaar.
Een stembureau in Assen in 1998. De lokalen moeten zo worden uitgerust dat het stemgeheim is gewaarborgd. Je mag dus niemand meenemen het hokje in. Dan zou je stem kunnen worden beïnvloed.
Er bestaan een aantal heel kleine stembureaus, zoals hier in 1998 in Vossebelt (Drenthe) in de keuken van de familie Klinkien. Daar stemden 175 mensen.
Wel wordt geprobeerd jongeren en andere eerstekeerstemmers naar het stembureau te krijgen. Uit Amerikaans onderzoek blijkt dat als burgers die voor het eerst mogen stemmen naar de stembus gaan, de kans toeneemt dat ze bij een volgende verkiezing weer gaan. Vooral onder mbo-studenten is de opkomst lager. Niet alleen kun je daarom stemmen op onderwijsinstellingen, in bijvoorbeeld studentencafé Het Vliegende Paard in Zwolle gaat om klokslag middernacht het stembureau al open.
In de loop der jaren werden ook grondwettelijke veranderingen doorgevoerd om jongeren actiever bij het stemproces te betrekken. De kiesgerechtigde leeftijd werd in 1965 verlaagd naar 21 jaar, in 1972 naar 18 jaar.
In 2010 werden Bonaire, Sint Eustatius en Saba bijzondere gemeenten. Ook daar wordt deze woensdag gestemd, evenals in 2021 in Kralendijk (Bonaire).
In 2021, tijdens de coronacrisis, mocht op drie dagen worden gestemd in plaats van één. Ook werd briefstemmen vergemakkelijkt en werd op een aantal plekken, zoals in Vijfhuizen, een drive-through gericht. Die bleken geen succes, voor de kiezer noch voor de vrijwilligers die klaagden over de kou.
Om ook voor andere groepen het stemmen te vergemakkelijken, onder wie de twee miljoen Nederlanders met een lichamelijke of geestelijke beperking, publiceerden in mei onder andere het ministerie van Binnenlandse Zaken, de Vereniging Nederlandse Gemeenten en de Kiesraad het Actieplan Toegankelijk Stemmen. Stembureaus moeten toegankelijk worden gemaakt, dus zonder drempels en trappen, met voorzieningen als een vergrootglas én goede verlichting voor slechtzienden, braille of audio-ondersteuning voor blinde kiezers en een gebarentolk – of een videoverbinding met een tolk – voor doven.
Het was populair: stemmen op het nieuwste stukje Nederland, maar deze woensdag is op de Marker Wadden geen stembureau meer.
De meeste gemeenten hebben dit jaar voldoende vrijwilligers gevonden om de stembureaus te bemannen. In 2021 zaten ze hier de hele dag in winkelcentrum Overvecht in Utrecht.
Het stembureau in Dorpshuis Eisseshof in Niehove (Zuidhorn, Groningen) is dit jaar opnieuw open van half acht ’s ochtends tot negen uur ’s avonds.
In principe mogen kinderen niet mee in het stemhokje. Maar de voorzitter van het stembureau geeft soms toestemming als duidelijk is dat enige beïnvloeding van een kiezer absoluut is uitgesloten. In Opheusden in 2010 gingen deze kinderen mee.
De Staatscommissie Parlementair Stelsel adviseerde in 2018 de minister van Binnenlandse Zaken ook om het stembiljet opnieuw te ontwerpen. Het moest kleiner én duidelijker om het stemmen toegankelijk te maken. In vijf gemeenten wordt deze woensdag met dat nieuwe stembiljet geëxperimenteerd.
Daar stemmen de kiezers – net zoals in de rest van het Koninkrijk – wel gewoon met potlood. Tussen 1991 en 2009 gebruikten de meeste gemeenten een stemcomputer, maar nadat de stichting Wij Vertrouwen Stemcomputers Niet had aangetoond dat de apparaten makkelijk te manipuleren waren, gingen ze in de ban. In het Museum van de 20e Eeuw in Hoorn is nog een exemplaar te bekijken.
Ouderen in verzorgingstehuis De Schutse in Winschoten krijgen in 1998 instructies over het stemmen via de stemcomputer.
Verkiezingen in 1986, bekend geworden met de leus „Laat Lubbers z’n karwei afmaken”. Het CDA van premier Lubbers behaalde een grote overwinning.
Verkiezingen van 2002, daags na de moord op Pim Fortuyn (LPF) – een stembureau in Alphen aan den Rijn.
Een drive-in-stembureau in de gemeente Zuidplas, tijdens de Tweede Kamerverkiezingen.
Landelijke verkiezingen in 2006, in het Radboud Ziekenhuis. Voor patiënten en medewerkers werd een stemlokaal ingericht in de hal bij de hoofdingang.
Ook dit jaar is het kleinste stembureau van Nederland gesitueerd in Marle. Stembureau Westhoff bedient al meer dan zeventig jaar zo’n vijftig kiezers.
Een stemlokaal in een verzorgingscentrum in Aalsmeer.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
De mooiste fotografie en de beste tips geselecteerd door de fotoredactie
Source: NRC