Verkiezingen Het laatste debat bij de NOS was ook de laatste kans voor de leiders van de grote partijen om zichzelf te laten zien als mogelijke premier. De kleinere partijen vinden: stem met je hart.
Dilan Yesilgoz (VVD), Geert Wilders (PVV), Rob Jetten (D66), Henri Bontenbal (CDA) en Frans Timmermans (Groenlinks/Pvda) tijdens het Nederland Kiest slotdebat van de NOS.
Het was hun laatste kans om te laten zien dat zij de volgende premier van Nederland konden worden, dinsdagavond bij het slotdebat van de NOS. En wat deden de leiders van PVV, D66, GroenLinks-PvdA, CDA, VVD met die kans?
Geert Wilders begon over „het haarfijne gevoel” van zijn partij „voor de pijn van mensen” en zei weer dat híj premier had moeten worden, niet Dick Schoof. Rob Jetten deed alsof hij premier was, óók van de kiezers van Wilders. Hij gebruikte zinnetjes als „in mijn land”, en „onder mijn leiding zal”.
Frans Timmermans van GL-PvdA had het over „hoop in plaats van haat”, en herhaalde een paar keer dat „het tijdperk Wilders” op de verkiezingsdag kon worden „afgesloten”. CDA-leider Henri Bontenbal wilde „de bladzijde” omslaan van de „oude politiek”, hij zette Wilders en Timmermans neer als twee oude mannen die „al sinds 1998” dezelfde „discussies” met elkaar hadden.
VVD’er Yesilgöz had bedacht dat zij in het debatdeel over defensie zou beginnen over haar bezoek aan de Oekraïense president Zelensky in het voorjaar, alsof ze al wist hoe het was om premier te zijn.
Er hing voor hen allemaal veel van af. Voor Jetten lijkt er ineens de mogelijkheid te zijn dat zijn partij de grootste wordt. Voor Wilders staat dat juist op het spel: de PVV is nu het grootst, maar daalt in de peilingen. Timmermans had erop gerekend dat zíjn partij de PVV kon verslaan maar ziet linkse kiezers twijfelen en overstappen.
Bij het CDA droomden ze ook al van het Torentje en Bontenbals handen „jeukten”, zei hij in NRC. Maar de laatste dagen zakte hun partij weg in de peilingen. Tegelijk weet Bontenbal, die van vijf zetels komt: hij zal hoe dan ook véél zetels winnen. Bij Yesilgöz ligt dat anders: ze probeerde de afgelopen weken het verlies te beperken door een minder felle toon te kiezen in de debatten dan collega’s van haar gewend zijn. Ze glimlachte veel. Ook weer dinsdagavond.
Op woensdagochtend gaan de lijsttrekkers zelf ook stemmen. Daarna kunnen ze alleen nog maar wachten. Mirjam Bikker van de ChristenUnie gaat bij de bakker taartjes halen, zoals ze altijd doet op verkiezingsdagen om, zegt ze, met haar gezin „het feest van de democratie te vieren”. Haar kinderen mogen allemaal een taartje kiezen alsof ze een bolletje rood kleuren op het stembiljet.
Caroline van der Plas gaat ook taart eten, samen met haar moeder en met haar broer die jarig is. Ze moet ook nog naar de pedicure en ze wil haar auto schoonmaken. „Daar heb ik de afgelopen tijd in geleefd.” CDA-leider Henri Bontenbal zal, zegt hij, proberen om zijn hardlooprecord te verbeteren: hij wil negen kilometer kunnen rennen. Daarna gaat hij lunchen met zijn vrouw. „Haar heb ik deze weken veel te weinig gezien.” Laurens Dassen van Volt wil heel misschien nog even flyeren.
Ze zijn allemaal moe.
Het was een campagne die niet één thema had. Als je het aan Dilan Yesilgöz vroeg, zei ze dat de verkiezingen draaiden om de vraag of er een links of een „centrumrechts” kabinet moest komen. Alsof de VVD, die in de peilingen op verlies bleef staan, het nog voor het zeggen had. Als je het Rob Jetten vroeg, zei hij dat het erom ging of de democratische of de anti-democratische partijen gingen winnen. Met een nieuw, wat rechtser verhaal was zijn partij het in de peilingen steeds beter gaan doen en in elk debat leek Jetten weer wat méér zelfvertrouwen te hebben.
PVV-leider Geert Wilders deed weinig in de campagne, hij leek het moeilijk te vinden om steeds te moeten aanhoren dat hij een „wegloper” was die niks voor elkaar had gekregen. De PVV stond lange tijd hoog in de peilingen, Wilders deed alsof hij al gewonnen had en zei dat hij deze keer wél premier moest worden. Hij klonk soms ook dreigend: als de PVV wéér won, en niet mee mocht doen aan een regering omdat de anderen hem uitsloten, was de democratie volgens hem „dood”. Dan zouden „de mensen” boos en teleurgesteld zijn.
De andere partijen reageerden er niet op. Ze zagen dat hij een andere campagne voerde dan in 2023, toen hij nog bereid leek te zijn tot compromissen en zich probeerde voor te doen als gematigder. JA21-leider Joost Eerdmans wil die rol graag van hem overnemen, zijn partij wil meedoen aan een volgende regering en wordt door andere partijen níét uitgesloten.
Dat het tussen de grote partijen de laatste dagen steeds spannender werd, omdat ze in de peilingen bij elkaar in de buurt kwamen, maakte de kleinere partijen ongerust. Juist dan konden mensen gaan beslissen om strategisch op zo’n grote partij te stemmen, om te voorkomen dat een ándere partij de grootste wordt. In het eerste deel van het NOS-debat, met de kleinere partijen, probeerde vooral Volt-leider Laurens Dassen die kiezers op andere gedachten te brengen. Volgens hem moesten mensen stemmen op hun „idealen”. „Anders raak je teleurgesteld.” Mirjam Bikker zei: „Een strategische stem is een stem met je hart.”
Waar het in de debatten niet over ging, maar wat op de achtergrond wel steeds meespeelde, was de veiligheid van lijsttrekkers zelf, van rechts tot links. Wilders kwam niet naar het allereerste debat op de radio omdat er dreiging leek te zijn vanuit België, en ook niet naar het eerste RTL-debat. Timmermans werd net voor dat debat uitgescholden en geïntimideerd. Dilan Yesilgöz kon na het SBS-debat niet meteen naar huis, door een verdachte situatie in haar buurt.
Vanaf donderdagochtend hoeven de leiders niet meer hun best te doen voor zetels, die dan al verdeeld zijn. Maar wél om een plek aan de onderhandelingstafel. Het is de bedoeling dat alle fractievoorzitters vrijdag bij elkaar gaan zitten in de Tweede Kamer om te beslissen hoe het verder moet. De grootste partij zal zo goed als zeker snel met een verkenner komen: het begin van de formatie.
En dan zou Schoof een opvolger krijgen. Bij Pauw & De Wit, woensdagavond in Nieuwspoort, zei hij dat het premierschap „een hondenbaan” was. „Maar een fantastisch mooie hondenbaan.” In de Tweede Kamer had hij weleens gezegd over het premierschap: „Ik wens het u niet toe.” In de talkshow wilde hij dat niet nog eens zeggen. De „potentiële premiers”, zei hij ook, zaten bij hem aan tafel. Daar zaten alleen Bontenbal en Yesilgöz.
Dat hijzelf premier was geworden van het kabinet met PVV, VVD, NSC en BBB, zei Dick Schoof nog maar weer eens, want het is hem al vaak gevraagd: nee, daar had „geen dag spijt van gehad”.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Volg politiek Den Haag op de voet en word zelf een Haagse ingewijde
Source: NRC