Nu vijf partijen nog hoop kunnen koesteren om woensdag de grootste te worden, was het NOS-slotdebat belangrijker dan ooit. Wilders was opnieuw het belangrijkste doelwit, maar ook tussen CDA en VVD ging het er hard aan toe.
is politiek verslaggever en onderzoeksjournalist van de Volkskrant.
D66-leider Rob Jetten had de wind mee de afgelopen verkiezingscampagne. Hij was een week lang dagelijks te zien in het populaire tv-programma De slimste mens, hij mocht na een afzegging van Geert Wilders alsnog aanluiten bij het eerste grote RTL-debat en in het NOS Slotdebat mocht de in de peilingen snel gestegen lijsttrekker ook nog eens de degens kruisen met de PVV-leider over het onderwerp migratie.
Jetten probeerde volop gebruik te maken van de kans, zoals voorganger Sigrid Kaag dat eerder in 2021 al deed. Zij won destijds op de valreep nog een handvol zetels door succesvol de strijd aan te gaan met Wilders.
Jetten zocht woensdag meteen de confrontatie bij het in de Tweede Kamer georganiseerde debat toen Wilders opnieuw pleitte voor ‘een hele grote nul’ als migratiesaldo. ‘Een hele grote nul is het rapportcijfer voor het vorige kabinet dat een mandaat had om wat te doen aan migratie, maar niks presteerde.’
Wilders werd daarna ook nog eens door BBB-lijsttrekker Caroline van der Plas in een twistgesprek getrokken over de precieze oorzaak van de val van het kabinet. De PVV-leider probeerde zich er tevergeefs met een grapje van af te maken door op te merken dat Van der Plas op de dag van de val ‘alle koekjes had opgegeten’. De BBB-leider merkte droogjes op dat ze daar niet eens aan was toegekomen, omdat Wilders zijn coalitiepartners al buiten had gezet voordat de koffie was geserveerd. ‘Wat is de garantie dat dat niet weer gaat gebeuren?’
Jetten linkte de discussie tussen Wilders en Van der Plas aan de grote wens van VVD-leider Dilan Yesilgöz voor ‘een centrum-rechts kabinet’, waar ook de BBB weer onderdeel van kan zijn. ‘Kiezers moeten dit stukje van het debat straks nog maar eens terugkijken’, schamperde de D66’er. ‘Dit is die rechtse droom die ook weer in de nieuwe coalitie van Yesilgöz moet zitten. Ze maken alleen maar ruzie. Ze hebben helemaal niks voor elkaar gekregen omdat ze zo druk waren met de koekjes.’
VVD-leider Yesilgöz, die alleen in de peiling van Maurice de Hond fors is gestegen, bleef desondanks veelvuldig pleiten voor zo’n centrum-rechtse kabinetgreep. Volgens haar zijn de verkiezingen te reduceren tot één simpele keuze: ‘een links kabinet met GroenLinks-PvdA en D66 dat de belastingen zal verhogen of een centrumrechts kabinet met de VVD dat zorgt voor rust in de portemonnee.’
Yesilgöz voerde daarbij de druk op het CDA op. De partij zou volgens de VVD-leider eindelijk eens moeten aangeven of er wordt gekozen voor een coalitie met GL-PvdA of de VVD. ‘Zeg nou gewoon: ik ga mee in een centrumrechts kabinet dat staat voor veiligheid en lagere belastingen.’
Voor het eerst in de campagne besloot Bontenbal, die in alle peilingen terrein heeft verloren, om terug te slaan. Hij beschuldigde Yesilgöz van ‘kinderachtig gedrag’. ‘Twee jaar geleden trok de VVD de stekker uit het kabinet omdat ze het partijbelang boven het landsbelang lieten gaan. De VVD heeft de deur opengezet voor Wilders en twee jaar van politieke chaos. En in deze campagne zie ik de VVD weer alleen maar breekpunten formuleren en partijen uitsluiten. Het zijn allemaal politieke spelletjes en de kiezer is het spuug- en spuugzat. Nederland verdient echt iets beter dan deze oude politiek van de VVD.’
Het slotdebat werd afgesloten met een debat tussen Wilders, Bontenbal en Timmermans over leiderschap. Ook daarin kwam de PVV-leider onder vuur te liggen vanwege het mislukken van het kabinet-Schoof en zijn ‘politiek van de haat’. Wilders noemde de PVV juist ‘de partij van de hoop’. ‘Wij zijn de partij van de mensen die vergeten zijn, de mensen in de arbeiderswijken die zien dat hun wijk totaal is veranderd en die een toerist zijn geworden in hun eigen land.’
De PVV-leider erkende wel dat ‘het niet is gelukt de afgelopen jaren’. ‘Maar dat ligt niet aan ons. We zijn tegengewerkt, tegengewerkt, tegengewerkt. Als ik premier was geworden, wat ik had verdiend als leider van de grootste partij, dan hadden wij die agenda uitgerold.’
Timmermans en Bontenbal wuifden het weg. ‘Wilders heeft de afgelopen twee jaar de kans gehad’, aldus de CDA-leider. ‘Hij heeft zijn kiezers massaal in de steek gelaten en dat zal hij de volgende keer weer doen. Ik snap niet waarom we hem nog een derde kans zouden geven.’
Ook Timmermans voorspelde dat het tijdperk-Wilders na woensdag voorbij is. ‘Morgen krijgen we de kans om weer te gaan samenwerken, om verschillen te overbruggen. Morgen kunnen we een streep zetten onder het tijdperk-Wilders. Daar verheug ik me op. Het is klaar met Wilders.’
Luister hieronder naar onze politieke podcast De kamer van Klok. Al onze podcasts vind je op volkskrant.nl/podcasts.
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant