Kosmische horrror Het Imagine Film Festival in Amsterdam wijdt een filmprogramma aan én tegen schrijver H.P. Lovecraft. Zijn kosmische mythologie was uniek, modern en invloedrijk. Maar zijn obsessieve racisme is een probleem.
HP Lovecraft is dé horrorauteur van het modernisme.
Hoe eer je een zeer invloedrijk auteur van fantastische literatuur die – zelfs voor zijn tijd – een obsessief racist en antisemiet was? De invloed van de Amerikaan Howard Philips Lovecraft (1890-1937) is groot, ook op de film. Maar het Imagine Film Festival, voor grensverleggende genrefilms, dat komende week in Amsterdam begint, weet zich niet goed raad met deze besmette visionair.
H.P. Lovecraft is de vader van de ‘kosmische horror’. „Wij leven op een kalm eiland van onwetendheid in zwarte zeeën van oneindigheid, en het was nooit de bedoeling dat wij verre reizen zouden maken”, zo opent hij in 1926 zijn korte verhaal ‘The Call of Cthulhu’. „De wetenschap heeft ons tot dusver niet geschaad”, vervolgt hij, „maar ooit levert het combineren van nu nog verspreide kennis zo’n angstaanjagende inzicht op in de realiteit en onze plaats daarin dat wij ofwel tot waanzin vervallen, ofwel vluchten in de rust en veiligheid van een nieuw duister tijdperk.”
Lovecraft associeer je met onmenselijke sektes en glibberige tentakelgoden die ons vanuit andere dimensies beloeren. Zoals Cthulhu, het populairste creatuur in zijn ‘kosmische mythologie’. Daar is ook Yog-Sototh, de alwetende aan de rand van het universum. En Azatoth die onze wereld droomt, kwijlend en kokend in het hart van oneindigheid.
Lovecrafts helden stuiten doorgaans op verborgen kennis, waarna ze machteloos aan de grond genageld zien, voelen, ruiken en horen hoe een onstuitbare gruwel hun alledaagsheid penetreert en perverteert. Onze diepste angst is niet het kwaad, niet de duivel en onze zonden. Onze diepste angst is het onbekende. Dat wij mieren zijn die de schoenzool niet begrijpen.
De atheïst Lovecraft geloofde niet echt in Chtulhu; het was een verzinsel om onze kosmische onmacht te verbeelden. Hij is dé horrorauteur van het modernisme die, gefascineerd door ontluikende relativiteits- en kwantumtheorie, inzag dat wij stofjes in een oneindig en onverschillig multiversum zijn. Slechts een flinterdun membraam scheidt onze ordelijke realiteit van een oceaan van irrationaliteit die ons tot waanzin zal drijven. Ergens voelen wij dat ook: onze dromen bieden er soms een glimp van.
H.P. Lovecraft verloor zelf op vrij jonge leeftijd beide ouders aan de waanzin, hij was doodsbang dat te hebben geërfd. Met reden: vanaf zijn achttiende kwam hij als een Japanse ‘hikikomori’ zijn huis tien jaar nauwelijks uit. Hij leefde als semi-kluizenaar in Providence, Rhode Island, in nette armoede. Geld verdiende hij met redigeerwerk en ghost writing, onder meer voor boeienkoning Harry Houdini. Bij zijn overlijden aan maagkanker op 47-jarige leeftijd hadden zijn in het obscure blad Weird Tales verschenen verhalen een kleine schare fans, die zijn ‘kosmische mythologie’ uitbouwden. Beroemd werd hij pas in de jaren zestig.
Ik las Lovecraft zelf als tiener en vergat hem: griezelig hypnotiserende verhalen met te veel heftige adjectieven. Maar hij is heel relevant, besefte ik later na lezing van Michel Houellebecqs essay over Lovecraft (‘Tegen de wereld, tegen het leven’). Niet zozeer om gimmicks die opduiken in de popcultuur: verborgen dimensies met oeroude tempels, Cthulhu, het in mensenhuid gebonden, obscene boek Necronomicon. Het is vooral zijn misantropische sensibiliteit en zijn machteloze angst voor ‘known unknowns’.
Neem zijn korte verhaal ‘The Colour Out of Space’ uit 1927, waar een meteoor inslaat en de Gardners op de nabije boerenhoeve tot waanzin en zelfmutilatie vervallen. Een vreemd, buitenaards licht kwam en ging. Of het vijandig is, of het de Gardners überhaupt opmerkte? Niemand die het weet. Het verhaal werd meermaals verfilmd, in 2020 nog verdienstelijk met Nicolas Cage, die in magenta licht door het lint gaat terwijl zijn zoon in vleesblubber verdwijnt en zijn vrouw haar eigen vingers in de salade hakselt.
Zo’n film had prima in een retrospectief over Lovecraft gepast, net als Alex Garlands Annihilation (2018), waarin Natalie Portman op expeditie gaat in een in olieachtig licht badende, buitenaardse zone vol ongerijmde mutaties. Of Event Horizon, waar het schip sneller dan het licht de poorten van een helse dimensie blijkt te openen. Of zelfs de filmklassiekers Stalker en Solaris van Andrej Tarkovski, die veel raakvlakken hebben met Lovecraft.
Het Lovecraft-filmprogramma A Tentacular Touch van het Imagine Film Festival blijkt helaas oppervlakkig: waanzin en tentakels volstaan. Zo is The Thing zeker een klassieker, maar absoluut geen Lovecraft. De alien is niet onkenbaar, maar een sluwe, vijandige ‘shape shifter’. Jacobs Ladder – een prachtfilm – biedt religieus getinte, anti-Lovecraftiaanse horror. Een stervende man worstelt in zijn eigen hel van ontkenning. Stuart Gordons campy splatterfeest Re-Animator is gebaseerd op een atypisch, zwak staaltje gotische horror van Lovecraft. John Carpenters In the Mouth of Madness is dan wel weer Lovecraft: een verzekeringsagent belandt in een Möbiusband van waanzin als het werk van horrorauteur Sutter Cane de poorten naar een helse dimensie opent.
In Lovecraft Country gaat een oorlogsveteraan door het gesegregeerde Amerika van de jaren vijftig op zoek naar zijn verdwenen vader. Stills uit Lovecraft country
Wat doet Imagine met H.P. Lovecrafts obsessieve racisme en antisemitisme? Die onderwerpen bagatelliseerden zijn fans, tot dat na 2015 niet langer ging. Een rampzalig verblijf in Brooklyn na 1924 – waar Lovecraft als echtgenoot faalde in ‘the melting pot’ – zweepte zijn latente racisme op tot schrille hoogte. Brieven stonden er sindsdien bol van, zijn verhalen vaak ook. Lovecraft rationaliseerde dat racisme niet: het was onversneden angst voor, en haat tegen ‘De Ander’. Die wilde hij niet kennen: alles van buiten West-Europa was ongedierte, een kwaadaardige, ontaarde horde. Punt.
Imagine maakt zich er wat gemakkelijk vanaf door Lovecraft tot vormloze horrorpulp te reduceren, maar tegelijk een heel programma van antikoloniale griezelfilms tegen hem op te tuigen: Reversing the Gaze. Dat is een prima idee, maar wil je Lovecraft corrigeren dan moet je het beest ook in de muil kijken. Wat was Lovecrafts angstvisioen dan? Dat laat men na.
De zwarte horrorserie Lovecraft Country had in 2020 – helaas slechts één seizoen lang – wel een elegante oplossing: de morbide sekte die een buitenaardse gruwel dient, zijn witte racisten die zwarte Amerikanen belagen. Zo keerde Lovecrafts visie zich tegen zijn denkbeelden. Maar enfin. Cthulhu zal het allemaal worst zijn.
Het Imagine Film Festival speelt zich van 30 oktober tot 9 november af in de Filmhallen en Lab 111 in Amsterdam. Info en kaartverkoop: imaginefilmfestival.nl
Nirvana The Band The Show The Movie. Van 2007 tot 2010 was er een Canadese tv-serie over muzikale sul Jay en promotor Matt die een avond willen boeken in het zaaltje Rivoli in Toronto. Achttien jaar later blijkt dat nog steeds niet gelukt en reist het duo terug in de tijd. Alleen de scène waarin ze aandacht trekken met een skydive maakt het al de moeite waard.
The Run: Een interactieve film: leuk. Een fitnessinfluencer stuit tijdens haar ochtendrun rond het Gardameer op gemaskerde moordenaars. Het publiek bepaalt met glowsticks wat ze doet: ren je rot!
Dog of God: Opvallende rotoscoop- animatie uit een 17de eeuws Lets dorp, waar christendom, hekserij en heidense motieven wedijveren. Rauw, bloedig en seksueel als heavy metal of Ralph Bakshi, en prachtig gestileerd.
Ben Wheatley: Eregast op Imagine is de Britse regisseur van ‘genrebenders’ als Kill List – misdaadfilm slaat om in hekserij – en pikzwart komedie Sightseeyers. Momenteel financiert hij rare projecten met werk als inhuurregisseur in spektakel als The Meg 2.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC