De (laatste) zetelpeilingen zijn vaak het gesprek van de dag in verkiezingstijd. Maar in hoeverre kun je varen op deze steekproeven? En wat kun je er voor jouw stemkeuze uit halen? Vijf dingen die je moet weten over de slotpeilingen.
Volg de laatste ontwikkelingen rond de verkiezingen in ons liveblog.
Een vijfde van de kiezers zegt strategisch te stemmen. Bij zo'n stem kiest een kiezer niet voor de partij van zijn of haar eerste voorkeur.
"Bijvoorbeeld als je voorkeurspartij misschien de kiesdrempel niet haalt. Of als je hoopt een bepaalde partij de grootste te maken voor een gunstig uitgangspunt in de regeringsformatie", zegt hoogleraar politicologie Tom Louwerse op de politiek-wetenschappelijke website Stuk Rood Vlees.
Onderzoeker Asher van der Schelde van marktonderzoeksbureau Ipsos I&O geeft in gesprek met NU.nl een voorbeeld. "Iemand kan een voorkeur voor Volt hebben, maar ook GroenLinks-PvdA sympathiek vinden. En als diegene absoluut geen rechts kabinet wil, kan hij of zij strategisch stemmen op GL-PvdA." Dat komt doordat de kans dat GL-PvdA mag meedoen in de formatie groter is dan die van Volt.
Ook op rechts kan dat ook zo werken. Iemand heeft misschien een voorkeur voor FVD, maar wil niet dat GL-PvdA-lijsttrekker Frans Timmermans groot wordt en stemt daarom toch op PVV.
"Voor dit soort keuzes zijn zetelpeilingen een belangrijke informatiebron. Met name de laatste peilingen voor de verkiezingen, de zogenoemde slotpeiling", stelt Louwerse.
Slotpeilingen gaan maar tot zo'n 24 uur voor de verkiezingsdag. "Het geeft een goed beeld van de verhoudingen. Maar alles wat er na dinsdagochtend gebeurt, komt er niet meer in terug", zegt Van der Schelde.
Louwerse: "Een verschil tussen een slotpeiling en de uitslag betekent niet per se dat de peiling niet klopt." Juist op de laatste dag beslissen veel mensen vaak waar ze op gaan stemmen. "We weten dat 10 tot 15 procent van de kiezers pas op verkiezingsdag een keuze maakt", zei Louwerse eerder tegen NU.nl.
"Peilingen, dus ook slotpeilingen, geven een indicatie van de verhoudingen op dat moment. Zie het niet als harde voorspellingen van de uitslag", benadrukt Van der Schelde. "Als te zien is dat een partij in de laatste peilingen ineens stijgt, zou deze stijging op de laatste dag kunnen doorschieten."
Volgens Louwerse geven de laatste peilingen voor verkiezingsdag doorgaans een redelijk nauwkeurig beeld van de uitslag. De hoogleraar stelt dat 80 procent van de voorspelde zetelaantallen per partij maximaal twee zetels afwijkt van de uiteindelijke uitslag. Maar 20 procent dus niet.
Onderzoeksbureaus verwerken altijd een marge in hun berekeningen. "Maar er is vrijwel altijd minimaal één verrassing", zegt Louwerse. In de afgelopen zes verkiezingen (tussen 2006 en 2023) was er telkens minimaal één partij waarbij de uitslag minstens vijf zetels afweek van de slotpeiling.
Bij de verkiezingen van 2023 werd de PVV een stuk groter dan verwacht. De partij haalde acht tot tien zetels meer dan de slotpeilingen hadden voorspeld.
Bij de verkiezingen in 2021 overtrof D66 de verwachtingen. De partij behaalde 24 zetels, terwijl de slotpeilingen zo'n 19 zetels voorspelden.
Bij de verkiezingen van 2023 deed de PVV het beter dan de slotpeilingen voorspelden. Dat kwam deels doordat kiezers op het laatste moment van voorkeur veranderden, maar ook door de meetmethode.
"Wij keken destijds alleen naar kiezers die aangaven zeker of waarschijnlijk te gaan stemmen", legt Van der Schelde uit. "Als we ook de stemvoorkeur van kiezers hadden meegenomen die nog niet wisten of ze gingen stemmen, had de slotpeiling meer geleken op de uitslag." Juist die groep koos vaak voor de PVV.
Waarom zijn twijfelaars toen toch naar de stembus gegaan? "Omdat uit de peilingen bleek dat de PVV weleens groot zou kunnen worden", zegt de onderzoeker. "Ook zou de partij kunnen gaan meeregeren. Dat zijn voor kiezers redenen geweest om toch naar stembus te gaan."
De huidige peilingen nemen deze groep wél mee. Van Der Schelde: "Ook mensen die nog twijfelen, vragen we nu wat ze zouden stemmen als ze gaan." Ook zegt de onderzoeker dit jaar andere groepen beter in de steekproef te hebben, zoals lager opgeleide jongeren.
Niet iedereen stemt strategisch en de peilingen zijn dus voor lang niet elke kiezer belangrijk. "Natuurlijk kunnen peilingen voor een deel de uiteindelijke uitslag sturen, maar lang niet zoveel als soms wordt beweerd", zegt Van der Schelde. "Kiezers baseren zich natuurlijk niet alleen op peilingen."
Zo zijn televisiedebatten ook zeker van invloed, net als wat nieuwstitels schrijven over partijen en lijsttrekkers. Maar nog altijd spelen de standpunten van partijen, ideologie of de lijsttrekker volgens de onderzoeker een grote rol.
Je moet er rekening mee houden dat zetelpeilingen geen echte verkiezingen zijn, zegt Louwerse. Hij stelt dan ook dat we peilingen met een flinke korrel zout moeten nemen. "Ze zijn goed in het meten van grote trends en grote verschillen, niet in het meten van kleine trends en kleine verschillen."
Source: Nu.nl algemeen