Marloes Kleinjan | onderzoeker Politieke partijen erkennen dat ongelijkheid de gezondheid beïnvloedt. Toch ontbreekt volgens onderzoeker Marloes Kleinjan vaak de ambitie om die zogeheten ‘gezondheidskloof’ te dichten. „Wederom kunnen vermogenden straks meer zorg zelf inkopen.”
Een verpleegkundig specialist is aan het werk in het Tergooi MC in Hilversum.
Als het over de gezondheidszorg gaat, wordt te weinig door de lens van rechtvaardigheid gekeken, zegt Marloes Kleinjan. Zij doet aan de HAN University of Applied Sciences als lector onderzoek naar gezondheid, zorg en gelijke kansen. Ze ziet een „duidelijke ideologische kloof” in de verkiezingsprogramma’s.
Het is een bekend concept in de sociale wetenschappen, en een misschien nog wel bekender plaatje op sociale media. Je hebt equality (gelijkheid), equity (gelijkwaardigheid) en justice (rechtvaardigheid), legt ze uit. ‘Gelijkheid’ waarborgt ongeacht individuele verschillen een gelijke basis voor iedereen. ‘Gelijkwaardigheid’ waarborgt gelijke kansen door steun te bieden en drempels weg te nemen voor wie dat nodig heeft. ‘Rechtvaardigheid’ waarborgt dat op structureel niveau door de oorzaken van ongelijkheid weg te nemen.
Wat betekenen de plannen van politieke partijen voor gezondheidsverschillen die daaruit voorvloeien?
Kleinjan: „Links-progressieve partijen als GroenLinks-PvdA en D66 stellen de meest structurele hervormingen voor die gezondheidsverschillen kunnen terugdringen. In het midden zien we het CDA: die partij erkent ongelijkheid, maar de maatregelen richten zich meer op het stimuleren van gezonde keuzes dan op het systeem dat die keuzes beïnvloedt. Rechts-liberale partijen als VVD en JA21 leggen vooral de nadruk op betaalbaarheid en nog meer op individuele verantwoordelijkheid.”
„Het belangrijkste daarin is: gezondheidsbevordering meenemen in álle beleidsterreinen. Dat betekent dat je kijkt naar de invloed die leefomgeving, inkomens- en bestaansonzekerheid en onderwijs op gezondheid hebben. En dat je flink inzet op preventie.
„D66 en GroenLinks-PvdA kiezen het meest expliciet voor die benadering. D66 doet dat door gezondheid direct te koppelen aan leefomstandigheden, inkomen, groene buurten, buurtinitiatieven en een sterke eerstelijnszorg. GroenLinks-PvdA verstevigt het Preventieakkoord en stelt dwingende maatregelen voor, zoals een suikertaks en het inperken van de macht van bedrijven die de samenleving ongezonder maken.”
„Dat is goed, want het meeste geld gaat nu naar de zorg en een kleiner deel naar gezondheidsbevordering en preventie. Die verhoudingen moeten veranderen. Preventie werkt als een olievlek: wrijf erin en de effecten dringen door tot allerlei terreinen – onderwijsresultaten, mentale gezondheid, middelengebruik.
„De nadruk op individuele keuzes vind ik wel wat kortzichtig. Niet omdat ik tegen keuzevrijheid ben, maar omdat ik denk dat mensen zich vaak niet realiseren hoezeer je eigen keuzes worden beïnvloed door grote, machtige bedrijven.”
„Zoals veel gezondheidseconomen ook zeggen: het is een maatregel waar iederéén van profiteert en niet alleen de mensen die dat het hardst nodig hebben. Ik vraag me af hoe partijen zulke beloftes waar kunnen maken.”
Marloes Kleinjan: „Links-progressieve partijen als GroenLinks-PvdA en D66 stellen de meest structurele hervormingen voor die gezondheidsverschillen kunnen terugdringen. „
„Zij geven in ieder geval aan waar ze het geld vandaan willen halen, dat is concreter dan in sommige andere programma’s, zoals dat van de PVV. Dat kan bijdragen aan de rechtvaardigheid, maar je neemt alsnog een generieke maatregel en probeert dat vervolgens te herstellen. Dan kun je beter direct naar specifiekere oplossingen kijken die gelijkheid versterken.”
„Het klinkt logisch te kijken naar wat bewezen effectief is en wat dat niet is uit het basispakket te halen, zoals bijvoorbeeld D66, CDA en VVD voorstellen.
„Maar: het duurt best lang voordat iets ‘bewezen effectief’ is. Behandelingen voor aandoeningen waar nog minder over bekend is, worden dan misschien niet meer vergoed. Iemand met meer middelen kan dan zelf alsnog voor zo’n behandeling kiezen.
„Daarnaast hebben sommige mensen complexe en moeilijk bewijsbare klachten, maar dat betekent niet dat hun klachten daardoor minder echt zijn. Ik zeg niet: blijf van dat basispakket af. Ik zeg wel: als je daar kritisch naar kijkt, neem dan ook dit perspectief mee. „
De ggz leunt sterk op ongecontracteerde zorg, onder meer vanwege de lange wachtlijsten. Dat raakt vooral patiënten met complexere problemen, tekende NRC vorig jaar op. Zij moeten een eigen bijdrage van 15 tot 30 procent betalen.
„Dan kunnen nog meer mensen hun behandeling niet betalen en worden zij afhankelijk van de zorg die wél gecontracteerd is en waar veel langere wachtlijsten voor zijn. Rijkere mensen kunnen die wachtlijsten makkelijker omzeilen. Dat kan de gezondheidskloof vergroten. Ook hier is het dus belangrijk om te kijken wíe je raakt met je plannen, en of je je plannen niet wat specifieker zou moeten formuleren. Want ook naar ongecontracteerde zorg kun je heus kritisch kijken, maar er helemaal mee stoppen kan negatieve gevolgen hebben voor mensen in een moeilijkere positie.”
Hetzelfde risico dreigt volgens Kleinjan bij het verhogen van eigen bijdrages in de langdurige zorg, zoals veel partijen voorstellen, en het schrappen van de vergoeding voor huishoudelijke hulp uit de Wet maatschappelijke ondersteuning (VVD en CDA). Dat raakt vooral chronisch zieken en ouderen. „Wederom kunnen vermogenden dan meer zelf gaan inkopen.”
„Zorgzame gemeenschappen, die D66, GroenLinks-PvdA en CDA noemen, zijn veelbelovend op dat gebied [gemeenschappen waarin bewoners bijdragen aan de zorg voor elkaar]. Maar ook binnen deze initiatieven moet je expliciet aandacht hebben voor inclusie en voor ongelijkheid tussen groepen ouderen, bijvoorbeeld in migratieachtergrond of sociaaleconomische positie. De een komt misschien veel makkelijker mee in zo’n zorgzame gemeenschap dan de ander. Dat moeten we verder onderzoeken.”
„Mijn analyse van de verkiezingsprogramma’s is dat de meeste partijen de wisselwerking tussen armoede, leefomstandigheden, bestaanszekerheid en gezondheid erkennen – en die wisselwerking ligt ten grondslag aan de ongelijkheid die gezondheidsverschillen creëert. Maar de ambitie dat structureel te veranderen verschilt nogal per partij.”
Lees hier al onze artikelen over de landelijke verkiezingen op 29 oktober
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC