Schaken De onverwachte dood van grootmeester Daniel Naroditsky (29) schokt de schaakgemeenschap. Het toptalent was een van de drijvende krachten achter de opleving van de sport. Oud-wereldkampioen Vladimir Kramnik beschuldigde hem van vals spel.
Daniel Naroditsky overleed eind oktober, twee dagen na zijn laatste video-streaming op Youtube
De video start met enkele minuten zwart beeld, daarna verschijnt grootmeester Daniel Naroditsky op de stream. Rustig pratend speelt hij een reeks snelschaakpartijen, geconcentreerd tijdens de beslissende momenten, maar toch voortdurend in contact met de kijkers. Voor het eerst in maanden spreekt Naroditsky over de kwestie die hem sinds mei 2024 bezighoudt: de beschuldigingen van oud-wereldkampioen Vladimir Kramnik (50) over vermeend vals spel.
„Een nalatenschap is alles wat ik heb”, zegt de populaire streamer, coach en commentator. „Ik zou er niet mee kunnen leven als enkele van de meest invloedrijke mensen in de schaakwereld zouden denken dat ik moreel failliet ben. Dat zou het complete falen betekenen van alles waarvoor ik ’s ochtends opsta.”
In het vervolg van de bijna 2,5 uur durende stream oogt Naroditsky uitgeput en niet bij de les. Meerdere keren zakt hij voorover, het hoofd in zijn handen, of staart hij met opengesperde ogen naar het scherm. Soms mompelt hij onsamenhangend warrige zinnen, wisselend tussen Engels en Russisch.
Dan komen zijn vrienden en collega-schakers Peter Giannatos en Oleksandr Bortnyk het huis binnen. Ze proberen hem te overtuigen de uitzending te stoppen. Naroditsky weigert aanvankelijk, speelt nog enkele korte partijen, maar beëindigt de stream uiteindelijk toch. Tegen het einde benoemt hij, licht geëmotioneerd, het aanhoudende effect van het „gedoe met Kramnik”. „Ik heb het gevoel dat mensen altijd het slechtste van me denken.”
Twee dagen later werd hij door zijn vrienden thuis levenloos aangetroffen; zijn dood werd op maandag 20 oktober bevestigd door zijn familie en het Charlotte Chess Center, waar Naroditsky verbleef als grandmaster in residence. Het nieuws, dat geen doodsoorzaak vermeldde, sloeg in als een bom.
Naroditsky werd direct in overvloed gehuldigd als eloquent commentator, hartstochtelijke leraar en formidabel opponent. Onder hen vele schaakmeesters, zoals de Nederlander Benjamin Bok: „Het was altijd een voorrecht om met Danya te spelen, te trainen en commentaar te leveren, maar bovenal om hem mijn vriend te mogen noemen.” Ook de nummer één en twee van de wereldranglijst, Magnus Carlsen en Hikaru Nakamura, betreurden het enorme verlies. Die laatste liet zich, net als andere prominenten, ook horen over Kramnik: „Hij kan rotten in de hel.”
Daniel Naroditsky werd op zijn twaalfde wereldkampioen voor de jeugd
Naroditsky, liefkozend Danya genoemd, werd in 1995 in Californië geboren als kind van immigranten uit Oekraïne en Azerbeidzjan. Het vloeiend Russischsprekende wonderkind won in 2007 de wereldkampioenschappen onder twaalf. Op 14-jarige leeftijd publiceerde hij als jongste schaakauteur een instructief schaakboek – het eerste van drie. In 2013 veroverde Naroditsky in de VS, een van ’s werelds sterkste schaaknaties, de titel bij de Junior Championships.
Datzelfde jaar, op 18-jarige leeftijd, ontving hij de hoogste titel binnen het schaken: die van grootmeester. Daarna bleef hij zich meten met de wereldtop, met name als publiekslieveling in het blitz-schaken, waar elke speler minder dan 10 minuten de tijd heeft voor de hele partij. Ook deelde hij zijn analytische inzicht en liefde voor de sport in columns voor Chess Life Magazine en The New York Times.
Naroditsky maakte deel uit van een chess boom die het stoffige imago van de schaaksport nieuw leven inblies. De coronapandemie zette een enorme impuls in de heropleving van online spelen, inclusief grotere online toernooien met hogere prijzengelden. Platforms als Chess.com – dat inmiddels goed is voor meer dan 230 miljoen geregistreerde accounts – profiteerden van de populariteit van de Netflix-serie The Queen’s Gambit, de groei van levendige sociale-mediacommunities en de invloed van contentmakers als Levy Rozman (Gothamchess) en Naroditsky zelf. Zij wisten het spel toegankelijk en inspirerend te maken – niet alleen om te spelen, maar ook om naar te kijken. Op Twitch en YouTube samen verzamelde Naroditsky meer dan 800.000 volgers.
Sinds het behalen van zijn bachelor geschiedenis aan Stanford University in 2019, richtte Naroditsky zich volledig op streamen, coachen en commentaar geven. Met zijn energieke stijl en diepgaande uitleg groeide hij uit tot een van de meest geliefde gezichten van het online schaken.
Hij onderscheidde zich met razendsnel denken, gevatte humor, bevlogen coaching en charisma. Tegelijkertijd bleef hij op topniveau actief, vooral in het snelschaken. Hij won twee keer Titled Tuesday, een populair toernooi van Chess.com, en veroverde in augustus nog de titel van de Amerikaanse kampioenschappen in blitz-schaken.
Zijn dood wordt in één adem genoemd met de beschuldigingen van valsspelen – een controverse die zo oud voelt als het schaken zelf. Van afspraken maken over de uitkomst, tot overleggen tijdens plaspauzes, of schakers die zich verstoppen in zogenaamde machines. Met de opkomst van het online schaken, waar fysieke controle ontbreekt, zijn de verleiding én de mogelijkheid tot bedrog toegenomen. Moderne schaak-engines, computers met enorme rekenkracht die veel dieper analyseren dan zelfs de beste grootmeesters, zijn voor iedereen toegankelijk en simpel te gebruiken op bijvoorbeeld een extra scherm.
Een recent dieptepunt van verwijten van valsspelen, vond plaats op de Sinquefield Cup in september 2022. Magnus Carlsen, nu al veertien jaar de nummer één van de wereld, verloor van de toen 19-jarige Hans Niemann en beschuldigde hem. De aanklacht leidde tot wilde theorieën in de schaakgemeenschap en de media over bestuurbare anaalkralen, zendertjes en hacks.
Een onderzoek van Chess.com wees uit dat Niemann als minderjarige vermoedelijk in meer dan honderd online partijen valsspeelde, al werd hij nooit schuldig bevonden bij fysieke toernooien. Toch werd Niemann tijdelijk geweerd van toernooien, waarna hij Carlsen aanklaagde voor 100 miljoen dollar wegens smaad – zonder succes. Inmiddels is de strijdbijl begraven, en wist Niemann zich op te werken tot de toptwintig van de wereld.
Carlsen refereerde naar zijn eigen beschuldigingen aan het adres van Niemann toen hij zich vorige week uitsprak over het overlijden van Naroditsky: „Ik denk dat niemand dacht dat Naroditsky valsspeelde. Sommige mensen zullen zeggen dat ik niet geloofwaardig ben, maar persoonlijk heb ik hem gesteund. Dat had ik waarschijnlijk ook publiekelijk moeten doen. (…) De manier waarop hij [Kramnik] Naroditsky aanpakte, was afschuwelijk.”
Carlsens woorden vinden brede steun onder grootmeesters, die kritiek uiten op de rol van Kramnik. Kramnik, wereldkampioen klassiek schaak van 2000 tot 2007, lijkt zichzelf te hebben gepositioneerd als bewaker van het schaak-‘fair play’-beleid.
Naroditsky vond zichzelf ongewild in een spanningsveld tussen vertrouwen en verdenkingen. De Russische Kramnik, zijn idool, zette vanaf mei 2024 de aanval in op hem en andere online schakers. Kramnik beargumenteerde zijn beschuldigingen met statistieken zoals door engines gegeneerde nauwkeurigheidscores en de vergelijking tussen ratings en prestaties, die volgens critici slechts een deel van het verhaal vertellen.
Na de beschuldigingen probeerde Naroditsky transparant te zijn om zijn onschuld te bewijzen. Hij ging een dubbelinterview aan met Kramnik, waarbij hij de opstelling van zijn monitoren liet zien. Ook werkte hij mee aan een oogbeweging-video om aan te tonen waar hij tijdens partijen naar keek. Het mocht niet baten: Kramnik bleef de strijd voortzetten.
Hoogleraar computerwetenschappen Kenneth W. Regan van University at Buffalo, die zich specialiseert in valsspelen bij schaken, zei tegen The New York Times geen aanwijzingen te hebben gevonden voor valsspelen bij Naroditsky. Zelf sprak hij zich het afgelopen jaar vaker uit over de zaak, zoals in een podcast bij twee mede-grootmeesters: „Dit is een uiterst kwaadaardige en volkomen gestoorde poging om mijn leven te verwoesten. (…) Het narratief wordt geloofd door een groot aantal schaakfans.’’
Kramnik deelde na het overlijden van Naroditsky zijn condoleances en zei onder meer: „De prijs is te hoog, maar ik was de enige die je hoorde over de overduidelijke langetermijnproblemen van Danya.’’ Andere grootmeesters lieten zich volop horen tégen Kramnik, zoals Nihal Sarin: „Daniels lach vervaagde toen de aanvallen begonnen. We zagen het allemaal.” Kramnik deelde vervolgens dat het ontvangen van doodsbedreigingen voor hem dagelijkse routine is geworden.
De Tsjechische grootmeester David Navara, die dit jaar eveneens beschuldigingen van Kramnik naar zijn hoofd kreeg, schreef dat hij na de gebeurtenissen worstelde met suïcidale gedachten. Hij uitte daarnaast scherpe kritiek op de internationale schaakbond Fédération Internationale des Échecs (FIDE), vanwege de stilte die volgde nadat hij zijn problemen met Kramniks methoden had aangekaart. FIDE, die vaker onder vuur ligt, wordt al decennialang bestuurd door Russen, momenteel onder leiding van oud-vicepremier Arkady Dvorkovich.
Pas nu, meer dan een jaar later, legt FIDE Kramniks uitspraken voor aan de ethische en disciplinaire commissie. Kramnik spreekt van een „intimidatie-campagne’’ van FIDE, die hij „beledigend en oneerlijk” vindt. Tot de bevindingen daarvan worden gepubliceerd, blijft er twijfel of de organisatie in staat is verantwoordelijkheid te nemen voor de publieke uitspraken door invloedrijke figuren.
Emil Sutovsky, directeur-generaal van FIDE, plaatste op X een reactie waarin hij onder andere de liefde van de schaakwereld die na Naroditsky’s dood naar voren kwam, koppelde aan het gebrek daaraan tijdens diens leven: „Waar waren jullie?”. Betrokken vriend Grant Oen benadrukte een dag eerder dat Danya’s supportgroep „nooit had gefaald” en concrete stappen zou zetten om zijn nalatenschap in de schaakwereld te verankeren.
Onder meer Nemo Zhou, met de vrouwelijke titel van grootmeester, reageerde fel op Sutovsky’s bericht: „Je bent een schande voor het schaken en alles waar het voor zou moeten staan. Neem onmiddellijk ontslag’’. En later: „We hebben niet genoeg gedaan om Danya te helpen. Maar dat betekent niet dat ik achteroverleun en toekijk hoe deze cyclus zich herhaalt.’’
Ook de meest invloedrijke schaakcontent-maker, Levy Rozman, sprak zijn wantrouwen uit over FIDE en riep op tot gerechtigheid. Hij zet vraagtekens bij de rol van de top-100 grootmeesters: moeten zij voorlopig stoppen met schaken? Rozman legde tijdelijk zijn videoproducties stil, net als Nakamura, rond de uitvaart van Naroditsky. Tegelijkertijd gingen de nationale kampioenschappen in de VS door. Terwijl de stukken bewogen, stond de tijd even stil – een eerbetoon aan Naroditsky’s blijvende invloed.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC