Mexico In de kanalen van Xochimilco komt de axolotl nog in het wild voor, maar de watersalamander wordt met uitsterven bedreigd. Wetenschappers proberen daar prekoloniale omstandigheden na te bootsen om het dier te herintroduceren. „Geen axolotl betekent dat het niet goed gaat hier.”
De axolotl wordt wereldwijd bestudeerd door de wetenschap vanwege zijn regeneratieve eigenschappen.
Het is een doolhof van slootjes, met zilverreigers die doodstil aan de oever de wacht houden. Aan weerszijden akkers, waar mannen met brede hoeden het land bewerken. En af en toe een wijd kanaal, waar brede sloepen worden voortgeduwd door bootmannen met een lange houten paal. Carlos Sumano Arias neemt zijn rieten hoed even af en zucht diep. „Dit is waarom ik zo houd van Xochimilco. Als je hier bent, is het alsof je duizend jaar teruggaat in de tijd.”
Er is weinig gelogen aan de woorden van Sumano, boer, wetenschapper en geboren en getogen in Xochimilco. Het gebied is onderdeel van Mexico-Stad, maar hier zijn de torenhoge flats en de overvolle wegen ver weg. De kanalen, de boten, de chinampas, zoals de akkers heten, het is als een openluchtmuseum dat je terugbrengt naar de tijd van de Azteken, die hier aan landbouw deden. Totdat de Spanjaarden kwamen en een groot deel van Tenochtitlan, zoals de huidige hoofdstad van Mexico vijfhonderd jaar geleden heette, drooglegden.
Even mythisch als de Azteken die hier woonden is de axolotl, een watersalamander die tot zo’n vijftig jaar geleden overal in de wateren van Xochimilco voorkwam. Inmiddels is de salamander met uitsterven bedreigd. „Het verdwijnen van de axolotl kun je aan twee dingen wijten: allereerst de vervuiling van het water. Mensen uit Mexico-Stad ontsnappen aan de chaos en willen hier op de akkers hun buitenhuisjes bouwen. Al hun afval komt in het water terecht”, zegt Sumano. „Maar de belangrijkste reden is de introductie van de tilapia uit Afrika in de jaren zeventig in Xochimilco. Die reproduceert zich in duizelingwekkend tempo en eet alle eitjes van de axolotl en de jonge exemplaren op.”
Carlos Sumano Arias loopt met een watermonster naar een chinampa (akker) in Mexico-Stad.
Carlos Sumano Arias controleert een net op vis en insecten die als voedsel dienen voor de axolotls.
In de tijd van de Azteken leefden in dit gebied naar schatting zo’n 6.000 axolotls per vierkante kilometer, volgens de laatste tellingen zijn dat er nog maar een handvol. Carlos geeft leiding aan een project van de Mexicaanse universiteit UNAM, om in samenwerking met lokale boeren te zorgen voor herstel van de leefomgeving en verbetering van de waterkwaliteit. In de hoop dat de axolotl ooit weer rondzwemt in het gebied. „Axolotls zijn een belangrijk onderdeel van het ecosysteem. Als ze groeien en gezond zijn, weten we dat het ecosysteem in goede staat verkeert. Andersom geldt hetzelfde. Geen axolotl betekent dat het niet goed gaat hier”, zegt Sumano.
Het is niet alleen nostalgie dat het project van de UNAM drijft. „De axolotl heeft regeneratieve eigenschappen. Als-ie een arm of been verliest, of zelfs een deel van zijn hersenen of hart, groeit het terug. Over de hele wereld worden die eigenschappen door de medische wetenschap bestudeerd. Niemand is er vooralsnog achter gekomen hóé de axolotl dat doet.”
Om de leefomgeving van de axolotl te herstellen, moet men terug naar de tijd van de Azteken. Daarom zijn de wetenschappers van de UNAM samenwerkingen aangegaan met de chinamperos van Xochimilco, de lokale boeren die nog altijd zonder zware machines het land bewerken. Zoals Enrique, die net als zijn vader, grootvader en de generaties voor hem, boer in het gebied is. Toen hem gevraagd werd mee te werken aan het herintroductieproject, was hij gelijk enthousiast.
„De axolotl is als de adelaar en de slang op de vlag van Mexico. Een symbool van het land. Het dier is verdwenen uit deze wateren, omdat we onze leefomgeving, onze cultuur en ons land verwaarloosd hebben”, zegt Enrique. Hij vertelt dat toen zijn grootvader nog een kind was, zeventig jaar geleden, je maar een schepnet door het water hoefde te halen om vier of vijf exemplaren van de axolotl te vangen. Enrique haalt zijn brede schouders op. „Ik heb er zelf maar één keer eentje in het wild gezien.”
„Iedere twee weken komen we terug, meten we de axolotl, wegen we ze, kijken we of ze gezond zijn”, vertelt wetenschapper Vivian Crespo, die samen met Carlos Sumanos aan het werk is.
Als de axolotl spartelt tijdens de weging is dat een goed teken. Levendig betekent gezond.
Vivian Crespo controleert het water in een kanaal in Xochimilco.
Tot zo’n vijftig jaar geleden kwam de axolotl overal in de wateren van Xochimilco voor.
De axolotl heeft regeneratieve eigenschappen: als het dier een lichaamsdeel verliest, groeit het terug.
Carlos Sumano Arias controleert watergegevens als zuurstof en pH, belangrijke parameters voor het overleven van de axolotl.
In een sloot naast de akker van Enrique steekt de kooi van bamboe net boven het water. Aan alle zes kanten zijn zware, zwarte netten gespannen. Groot genoeg voor een doorgang van kleine visjes of insecten, maar niet voor de axolotl in de kooi om naar buiten te zwemmen of voor roofvissen om binnen te dringen. Met moeite tilt Carlos de kooi uit het water. Vivian Crespo, als wetenschapper verbonden aan het project, haalt er voorzichtig twee zwarte, glimmende beestjes uit en stopt ze in een emmer.
„Iedere twee weken komen we terug, meten we de axolotls, wegen we ze, kijken we of ze gezond zijn. En we doen metingen aan het water, om te kijken of de kwaliteit goed genoeg is”, zegt Crespo. Al vier jaar werkt de bioloog met axolotls. „Wist je dat axolotls drie manieren hebben om te ademen?”, vraagt Crespo. Ze wijst op de zes hoorntjes die de axolotl op zijn hoofd heeft. „Hierdoor ademen ze, maar ook door hun kieuwen. En door hun huid.”
De axolotls spartelen tijdens de weging. Vivian zegt dat het een goed teken is. Levendig betekent gezond. Wanneer de kooi weer in de sloot ligt, zegt Carlos Sumano dat hij zelf ook een kooi met axolotls heeft. „Ik hoop dat ik ze kan laten reproduceren. Niet alleen voor de wetenschap. Ik wil ze, net als vroeger, kunnen eten. Waarom denk je dat oudere mensen hier tot late leeftijd op het land werken? Ze hebben vroeger veel axolotls gegeten! Dat geeft je superkracht!”
Een axolotl in een fokcentrum in Xochimilco.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Op de hoogte van kleine ontdekkingen, wilde theorieën, onverwachte inzichten en alles daar tussenin
Source: NRC