Machtige Tijden Wie de campagne van dit jaar wil begrijpen, moet terug naar de politiek van 2015. De propaganda, de destabilisatie van de democratie, en de nieuwe stemmen – Yesilgöz, Jetten, Bontenbal – die zich voorzichtig aandienden.
Burgemeester Eberhard van der Laan van Amsterdam, premier Mark Rutte en Ivo Opstelten, minister van Veiligheid en Justitie, tijdens een demonstratie naar aanleiding van de aanslag op Charlie Hebdo in 2015.
Geert Wilders is 2015 met gemengde gevoelens begonnen. Hij klaagt in interne mails over „de gekken en malloten” in zijn fractie. Hij verloor de verkiezingen van 2012 nadat hij als gedoogpartner Rutte I had opgeblazen. Hij wordt vervolgd wegens zijn minder-minder-uitspraken uit 2014. Drie PVV-Kamerleden en zijn Europese delegatieleider hebben zich sinds 2013 afgesplitst omdat hij radicaliseert.
En nu, begin januari, is er de aanslag op Charlie Hebdo. Kamerleden roepen op tot kalmte. „Politiek correct geneuzel”, smaalt Wilders. Hij verwijt premier Mark Rutte lichtzinnigheid bij toelating van vluchtelingen. „U zult nooit – nóóit – wegkomen met: Wir haben es nicht gewusst.”
Kort hierna bekritiseert Dilan Yesilgöz, dan VVD-raadslid in Amsterdam, een school in Heemskerk waar de cover van nrc.next met een spotprent van Charlie Hebdo uit de klas is verwijderd.
Voor haar het bewijs van falend integratiebeleid. „Het spijt mij dat we als samenleving zo hebben gefaald dat jullie nu opgegroeid zijn tot jonge mensen die onmacht en woede voelen bij een tekening van twee zoenende mannen.”
Elke zaterdag ontleedt Tom-Jan Meeus in zijn nieuwsbrief de politieke week - en laat zien wat bijna niemand ziet
Het debat over de aanslag trekt ook buiten Nederland aandacht. Burgemeester Ahmed Aboutaleb bekritiseert moslims die de daders verdedigen: „Rot toch op.” Het Duitse weekblad Die Zeit publiceert een welwillend profiel, geschreven door Wierd Duk, die dan in Nederland schrijft voor het AD en The Post Online.
Vandaag Inside, de populairste talkshow in 2025, bestaat nog niet. Het programma heet Voetbal International en verandert dat jaar, nadat Johan Derksen vertrekt als hoofdredacteur van het gelijknamige voetbalblad, in Voetbal Inside. Afgaande op de toenmalige gastenlijst heeft Derksen de politiek commentator in zichzelf nog niet ontdekt.
Jongeren voelen zich aangetrokken tot de Syrische burgeroorlog en vertrekken naar het kalifaat van Islamitische Staat. Vlak voor de Statenverkiezingen in maart schrijft Yesilgöz dat deze Syriëgangers wat haar betreft beter kunnen sneuvelen dan dat ze terugkeren naar Nederland.
De PVV gaat na ‘Charlie Hebdo’ lang op kop in de peilingen. Maar op verkiezingsdag blijft de VVD de grootste en lijdt de PVV verlies. De baas is binnenskamers zwaar ontgoocheld.
Het bestel verandert langzaam van een consensus- in een conflictmodel, analyseert NRC. „Politieke stromingen worden steeds kleiner, maar per stroming groeit het vertrouwen in de eigen maatschappijanalyse.”
De VVD profileert zich nadrukkelijker op migratie. De fractie bepleit afschaffing van hulp (‘bed-bad-brood’) aan uitgeprocedeerde asielzoekers die niet vertrekken. Na weken sluit de partij een moeizaam compromis met coalitiepartner PvdA, zodat alleen de vijf grootste steden deze hulp nog mogen aanbieden.
Yesilgöz vindt de ingrepen terecht: „Iemand als Jan Mulder die op prime time het morele geweten speelt, gelul.” Rob Jetten, dan D66-raadslid in Nijmegen, meent dat zijn stad het Haagse besluit moet negeren: „PvdA & VVD kunnen de boom in.”
Minister Marjolein Faber (Migratie, PVV) wil in 2025 het VVD-plan uit 2015 alsnog uitvoeren. Het mislukt.
In juni 2015 doet de Haagse rechtbank een baanbrekende uitspraak: volgens het Urgenda-vonnis heeft de staat de „rechtsplicht” klimaatverandering te bestrijden. Henri Bontenbal, dan ‘consultant duurzaamheid en vernieuwing’, wil dat de overheid beroep aantekent „om de robuustheid van de uitspraak te testen”.
GroenLinks heeft een maand eerder met Jesse Klaver een nieuwe leider aangesteld. In het najaar van 2015 introduceert hij met toenmalig PvdA-voorman Diederik Samsom het voorstel van een nationale Klimaatwet (die later brede steun in de Kamer krijgt). Het begin van samenwerking die jaren later tot een samengaan leidt. In december 2015 ondertekent Rutte II het Klimaatakkoord van Parijs.
Weinig aandacht is er in 2015 voor een nieuwe wet per 1 juli: het Programma Aanpak Stikstof (PAS). De EU schrijft voor dat de natuur niet mag verslechteren. Nederland voldoet er al jaren niet aan. De PAS wil tóch meer stikstofneerslag toestaan en dit „op termijn” herstellen.
Het wordt nooit gerealiseerd. Zodoende verbiedt de Raad van State in 2019 alle nieuwe stikstofneerslag – en dus de PAS. Moet de veestapel nu krimpen? Ziedaar het stikstofvraagstuk: bedreigde boeren, omgekeerde vlaggen, ‘Nederland op slot’.
De traditionele partijen respecteren gerechtelijke uitspraken, maar onder CDA- en VVD-kiezers sluimert verzet. Met BBB in de Kamer, vanaf 2021, wordt het electorale risico voor die partijen concreet. Ze zoeken polarisatie met GroenLinks om hun kiezers gerust te stellen.
Het zal ook het imago van GL-PvdA beïnvloeden. Terwijl behoudend Nederland minder klimaat- en stikstofmaatregelen eist, wil progressief Den Haag het omgekeerde. Een nieuwe scheidslijn die daarna, ook in de campagne van 2025, verder verscherpt.
In feite wil de agrosector terug naar 2015. De PAS bevatte een „grenswaarde” waarbinnen kleine hoeveelheden nieuwe stikstofneerslag werden toegestaan. Door het verbod uit 2019 is die ruimte weg: bedrijven moeten nu een vergunning hebben voor elke kleine uitbreiding van stikstofneerslag.
Landbouwminister Femke Wiersma (BBB) wil deze ruimte, nu „als rekenkundige ondergrens”, toch weer invoeren, mede na een motie van Caroline van der Plas. Maar in mei van dit jaar noemt de Raad van State dit „kwetsbaar”. En NRC liet vrijdag zien dat Wiersma’s plan toch weer kan leiden tot uitbreiding met miljoenen stuks vee. Ziedaar het aanhoudende stikstofvraagstuk in 2025.
De Syrische vluchtelingencrisis escaleert in de zomer van 2015. President Assad strijdt tegen zijn eigen bevolking, vanaf eind september helpt Poetin hem met Russische bommen.
Het aantal asielzoekers verdubbelt bijna in 2015 (en is veel hoger dan in 2025). Het kabinet heeft moeite noodopvang te vinden. De Duitse bondskanselier Angela Merkel, eind augustus: „Wir schaffen das.”
In Studio Powned waarschuwt de latere ON!-oprichter Arnold Karskens in september Europa voor de Syrische oorlog. Yesilgöz: „Als dit betekent dat er eindelijk grondtroepen naartoe gaan en naast de Koerden tegen dat tuig van ISIS gaan strijden, dan ben ik vóór.”
Bij de Algemene Politieke Beschouwingen gaat Wilders die maand helemaal los. Hij noemt het Hongarije van Viktor Orbán als voorbeeld van hoe een land de grens dichtgooit. „Het voortbestaan van ons land staat op het spel’’, zegt hij. „Het vertrouwen in de democratie wordt ondermijnd.”
Hij omarmt, zonder de term te noemen, de omvolkingstheorie: „Ons volk wordt vervangen.” En daags erna, geconfronteerd met weerwoord, opent hij zijn meest expliciete aanval op de democratie ooit. Peilingen geven aan, zegt hij, dat een meerderheid geen nieuwe asielzoekers meer wil. „Dit betekent dat het verschil tussen deze Kamer, dit nepparlement – want dat is het: een nepparlement! – en de mensen thuis levensgroot is.”
Ook dreunt hij in de Kamer alle gemeenten op die in september 2015 asielopvang voorbereiden. Iets dat hij in 2025 bij de Algemene Politieke Beschouwingen herhaalt: „Ik zweer aan heel Nederland dat ik en mijn partij niet zullen rusten voor ze allemaal verdwenen zijn.”
In 2015 zegt hij nog iets anders: „Ik roep alle Nederlanders op, allemaal: kom in verzet! […] Wij moeten geen asielzoekerscentra meer hebben.” Ook dit herhaalt hij in 2025. Op een protest tegen een azc in Helmond, 1 juli: „Ik vraag jullie: willen jullie met mij in deze stad, in dit land, in verzet tegen nog meer azc’s?”
Geert Wilders voert in 2015 campagne tegen een azc in Almere.
Het onderstreept hoezeer zijn politiek bestaat uit propaganda: de eindeloze herhaling. Als hij in de zomer van 2025 het kabinet-Schoof ten val brengt, roept hij meteen daarna dat het land „één groot azc” is geworden. In 2015, vlak nadat hij de Kamer uitmaakt voor nepparlement: „Ons land wordt één groot asielzoekerscentrum.”
Dit hele pakket – bewierook autocraat Orbán, normaliseer de omvolkingstheorie, ondermijn het parlement, roep op tot verzet, blijf herhalen – draagt sinds eind 2015 bij aan destabilisatie van de democratie.
Geweldsuitbarstingen tegen (lokale) politici en andere medeburgers worden dat jaar genormaliseerd. In Steenbergen tegen een dorpsgenoot die zich uitspreekt voor een azc („daar moet een piemel in”). In Geldermalsen trekt de gemeente een azc-plan in nadat betogers hebben afgedwongen dat de raadszaal wordt ontruimd. Daarna, tijdens het boerenverzet vanaf 2019 en coronaprotest in 2021-22, zetten demonstranten vergelijkbare middelen in.
Mensen die zeggen te vrezen voor de ondergang van Nederland en zelf de zaak vernielen. Het zijn taferelen die zich in asielprotesten van 2025 in veelvoud herhalen.
In zijn eerste televisieoptreden in deze campagne, op 17 oktober bij Vandaag Inside, zei Wilders dat hij liever zoals Trump zou regeren. Alleen aan het stuur. Hij heeft genoeg van coalities met middenpartijen. „Het midden is drie keer niks want je spreekt af dat je twintig jaar doet over één meter.”
Het is een van de grote vragen van 2025: slagen middenpartijen erin Wilders’ aanval op de liberale democratie te pareren? De aanval die hij in 2015 begon, en die hij sindsdien met de discipline van een volleerde propagandist voortzet.
Opmerkingen, aanmerkingen, observaties, tips? Elke reactie is van harte welkom. Mail me – t.meeus@nrc.nl – of stuur een persoonlijk bericht op mijn LinkedIn.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC