Twee Kamerleden van de PVV plaatsten met AI gemaakte beelden van Frans Timmermans op een populaire Facebookpagina die ze heimelijk beheren. Tientallen doodswensen richting de politicus zijn het gevolg. Een hoogleraar staatsrecht noemt het ‘een schandalig dieptepunt’.
Een doorsneestraat in het oude centrum van een Nederlandse stad. Twee agenten kijken grimmig, terwijl ze een man in pak tussen hen in meevoeren. Het is Frans Timmermans, leider van GroenLinks-PvdA. Zijn handen opzichtig geboeid voor zijn buik.
Deze foto – gemaakt met kunstmatige intelligentie en op het eerste gezicht nauwelijks van echt te onderscheiden – verschijnt op 24 juli dit jaar op de Facebookpagina ‘Wij doen GEEN aangifte tegen Geert Wilders’. Hij wordt 283 keer gedeeld, 803 keer geliket en krijgt 374 reacties, waarvan zeker tien doodsverwensingen.
‘Tegen de muur met die kwal.’
‘Touwtje om de nek en bungelen maar!!’
‘Zijn kop eraf voor oplichting en landverraad!’
‘Hangen moet die graf lijer.’
‘Ophangen die griezel.’
‘Wij doen GEEN aangifte tegen Geert Wilders’ is niet zomaar een Facebookpagina. Het zelfbenoemde fanaccount wordt in het geheim onderhouden door zeker twee Tweede Kamerleden van de PVV, Maikel Boon en Patrick Crijns. Ook bij de aankomende verkiezingen staan ze weer op de lijst, op plekken 23 en 34.
Boon en Crijns plaatsen op de Facebookpagina, die in 2014 door Crijns werd opgericht, honderden afbeeldingen. Soms zijn ze echt. Vaker zijn het nepfoto’s en cartoons, gemaakt met kunstmatige intelligentie (AI). Weekblad De Groene Amsterdammer onthulde onlangs hoe Boon AI-beelden zelf creëerde, geregeld met racistische ondertoon. Daarover later meer.
Het deert de pagina ‘van PVV stemmers voor PVV stemmers’ niet. Sterker nog: sinds 2 juni, toen Geert Wilders het kabinet-Schoof liet vallen, is het aantal volgers met vijftigduizend gestegen naar 130 duizend. Het bereik is groot: dagelijks wordt de pagina meer dan vijfhonderdduizend keer bezocht, met pieken van meer dan een miljoen. Gemeten naar interacties van bezoekers was de pagina in oktober zelfs groter dan die van Geert Wilders zelf.
Al die mensen zien een eclectische verzameling AI-beelden. Soms zijn het overwinningsposters van Geert Wilders of jonge vrouwen die aankondigen op de PVV te gaan stemmen. Vaak zijn het asielzoekers die een gevaar zouden vormen voor witte Nederlanders.
En dan is er nog Frans Timmermans, die op de speciale belangstelling van de PVV-Kamerleden mag rekenen, getuige het aantal gefabriceerde afbeeldingen dat aan hem is gewijd.
29 juni: een verkiezingsposter van Timmermans in Obama-stijl met de toevoeging ‘corrupt’. 465 reacties.
‘Ik snap niet dat hij zich nog durf te vertonen bij de mensen vuil vies gluiperd elke adem die jij tot je neem is zelfs te veel kapot moet je (sic).’
‘Rip (rest in peace, red.) vieze vuile corrupte oplichter, liever vandaag dan morgen.’
‘Ik hoop dat iemand hem neerschiet die vuile nietsnut.’
4 september: spotprent van Timmermans die geld uit de zakken klopt van een witte Nederlandse man, een huis op de achtergrond. 288 reacties.
‘Waarom Pim Fortuyn en hij niet?’
‘Hond oplichter leugenaar Timmermans moet weg hoe maakt niet uit als hij maar weg is.’
‘Gooi die zak voor een trein kutlul.’
17 september: spotprent van Timmermans die geld rooft van een witte man en het geeft aan twee Syriërs. 242 reacties.
‘Pim Fortuijn ging voor minder zijn graf in’
‘Er is maar een manier om dit te stoppen’
‘Onder de grond behoort die vieze vuile oplichter’
Bedreiging, opruiing en aanzetten tot haat: het is onlosmakelijk verbonden met sociale media. Maar dat twee parlementsleden nepfoto’s verspreiden van een collega, daarmee tientallen reacties gericht op diens dood uitlokken en die ook nog op de pagina laten staan, dat is volgens emeritus hoogleraar staatsrecht Paul Bovend’Eert een ‘schandalig dieptepunt’ in de parlementaire democratie.
‘Dit raakt niet alleen Timmermans’, zegt Bovend’Eert. ‘Dit gaat over het gezag van het hele parlement. Als je daar mensen hebt rondlopen die zich zo schandalig gedragen richting een collega, want dat is Timmermans in feite, dan brengt dat echt schade toe aan de waardigheid en het aanzien van de Tweede Kamer. En het vertrouwen van burgers in de politiek is al zo laag.’
Volgens Bovend’Eert ontbreekt het in Nederland aan een gedragscode waarin is vastgelegd dat Kamerleden binnen en buiten het parlement respectvol met elkaar moeten omgaan. ‘Dit laat zien dat zo’n code noodzakelijk is. Je kunt dit niet aan politieke partijen zelf overlaten. Als mensen op deze manier over de schreef gaan, moet de Kamer ze daarop kunnen aanspreken.’
Dat PVV-leider Geert Wilders, die zelf vanwege bedreigingen in een safehouse woont en al 21 jaar wordt beveiligd, dit gedrag van zijn fractiegenoten toelaat, noemt Bovend’Eert onbegrijpelijk. ‘Hij zou eigenlijk moeten zeggen: jullie Kamerlidmaatschap is hiermee afgelopen. Want dit gaat alle grenzen te buiten.’
Maikel Boon en Patrick Crijns reageerden niet op vragen van de Volkskrant. Ook Wilders, die eerder enkele AI-beelden van de pagina op zijn eigen X-account overnam, antwoordde niet. Wel werd de Facebookpagina offline gehaald binnen enkele uren nadat de Volkskrant afgelopen vrijdag vragen had gesteld. Daarvoor had de krant de Facebookberichten, de beelden en de vele honderden haatdragende reacties al bewaard.
GroenLinks-PvdA laat na vragen van deze krant weten aangifte te gaan doen van laster ‘tegen de beheerders van deze pagina’, PVV-Tweede Kamerleden Maikel Boon en Patrick Crijns. ‘Ook doen we aangifte van de bedreigingen die onder de berichten geschreven worden.’
Frans Timmermans werd onlangs nog van dichtbij uitgescholden voor ‘vieze kankerhond’ op een terras in Amsterdam. ‘Politici worden steeds vaker bedreigd, dat zien we ook tijdens deze campagne’, aldus GroenLinks-PvdA in een reactie. ‘Dat is een bedreiging voor de democratie. Pagina’s als deze dragen daaraan bij. We roepen anderen, inclusief media, op om deze afbeeldingen en berichten niet verder te verspreiden omdat daarmee de makers worden beloond. Het is aan de politie en het OM om de aangiften te beoordelen.’
Het Team Bedreigde Politici van het Openbaar Ministerie Den Haag zegt onderzoek te gaan doen naar de Facebookpagina en de bedreigingen zodra de aangifte van Timmermans binnen is. ‘Politici moeten hun werk ongehinderd en zonder terughoudendheid kunnen doen’, zegt een woordvoerder. ‘Dat is de basis voor het goed functioneren van onze democratie.’
Volgens Bart Schermer, hoogleraar privacy en cybercrime aan de Universiteit Leiden, is er sprake van meerdere strafbare feiten. ‘Het plaatsen van de nepfoto van Timmermans die wordt opgepakt is laster: het verspreiden van onwaarheden met het oog op het aantasten van iemands goede naam. Daar staat een maximumstraf op van twee jaar cel.’
De reacties onder de AI-afbeeldingen van Timmermans zijn in veel gevallen ook strafbaar, zegt Schermer. ‘Vrijheid van meningsuiting houdt op wanneer je anderen met geweld bedreigt of oproept tot geweld. De reacties op deze pagina laten zich kwalificeren als bedreigingen of het aanzetten tot haat. Daarmee lok je als het ware anderen uit om strafbare feiten te plegen.’
Voor de zeker veertig strafbare uitingen onder de foto’s van Timmermans zijn de PVV-beheerders volgens Schermer in beginsel niet aansprakelijk. ‘Tenzij ze als het ware een omgeving creëren waarin dit structureel kan gebeuren, en daar valt in dit geval best iets voor te zeggen. Als ze de bedreigingen zien en ze doelbewust laten staan, dan is er eerder sprake van aansprakelijkheid.’
Dat AI-afbeeldingen heftige emoties kunnen oproepen, is precies de reden dat ze in sommige politieke kringen populair zijn. Onderzoek van De Groene Amsterdammer in samenwerking met de Data School van de Universiteit Utrecht, waarover het weekblad onlangs publiceerde, geeft een interessante inkijk in de geest van PVV’er Maikel Boon. Hij gebruikte Sora, een programma van OpenAI dat afbeeldingen en video’s genereert op basis van een commando in tekst.
Omdat De Groene Boons gebruikersnaam achterhaalde (wolftour) en hij zijn instellingen niet op privé had staan, kon het weekblad zien welke opdrachten (prompts) de PVV’er aan het programma gaf. Dat waren er 174 in totaal, waarmee 333 afbeeldingen werden gemaakt. De meeste daarvan verschenen snel op de Facebookpagina ‘Wij doen GEEN aangifte tegen Geert Wilders’, soms binnen enkele minuten.
Zo vroeg Boon aan Sora: ‘Maak een hyperrealistische foto van een knappe onschuldige blonde vrouw die op het strand loopt. Achter haar aan loopt een groepje licht getinte jongeren. Ze roepen haar naam maar ze reageert niet. Een jongen wijst nog naar haar. Maar ze is in gedachten verzonken.’
De Volkskrant achterhaalde een ander account op Sora dat werd gebruikt om afbeeldingen te genereren voor de Facebookpagina van PVV-Kamerleden Boon en Crijns. In dat account, onder de gebruikersnaam Geenaangifte, staan nog 21 foto’s, waarvan er zeker vier op de Facebookpagina verschenen. Aan de prompts is te zien dat een aantal foto’s die hier zijn gemaakt alweer zijn verwijderd.
Ook dit account geeft een intrigerende inkijk in de gedachtegang van de gebruikers. Opdracht: ‘Graag allemaal oudere mensen op een boot die een zee oversteken. Naar het vasteland. Dan met een tekst eronder in witte letters en een zwart randje eromheen. Bejaarden hebben hun paspoort weggegooid. In de hoop dat ze ook een gratis hotelovernachting krijgen, drie keer per dag een warme maaltijd, een warme douche, en gratis zorg.’
Bij een afbeelding die het Facebookaccount nooit haalde: ‘Beeld: Jongeren of vrouwen die zich onveilig voelen op straat. Schaduw van groep asielzoekers op achtergrond. Sfeer: dreiging, urgentie.’
‘Het gevaar van AI-afbeeldingen is dat je er makkelijk een werkelijkheid mee kunt creëren’, zegt onderzoeker van de Universiteit van Amsterdam Fabio Votta. Met speciale software registreert hij met zijn onderzoeksgroep hoe AI tijdens Europese verkiezingen wordt ingezet. In Nederland is de PVV veruit de grootste verspreider, en dan vooral de pagina van Boon en Crijns.
‘Het lijkt mensen niet uit te maken of een afbeelding echt is, of met AI gegenereerd’, zegt Votta. ‘Het gaat om het gevoel dat de beelden oproepen: ze visualiseren een angst die mensen vaak toch al hebben. Het sterkt ze in hun overtuiging. Als je twintig afbeeldingen ziet van immigranten die een vrouw opjagen, dan kun je het gevoel krijgen: ja, dit is precies wat er gaande is. Niet incidenteel, maar altijd. En dat wil ik met anderen delen.’
Dat die nieuwe werkelijkheid, waarin mensen écht geloven, vervolgens niet door iedereen wordt erkend, zoals bijvoorbeeld bij Frans Timmermans, leidt vaak tot woede, zegt Votta. ‘Mensen krijgen dan het gevoel: dit kan allemaal gebeuren doordat anderen er hun ogen voor sluiten. Dat maakt ze boos.’
Dat is op de Facebookpagina van PVV-Kamerleden Boon en Crijns dagelijks te zien. Naast de tientallen doodsbedreigingen circuleren er vele honderden beledigingen, racistische opmerkingen en andere verwensingen aan het adres van politici.
Dat de beheerders van de pagina zich daarvan bewust zijn, blijkt alleen al uit het intro. ‘Alle berichten van deze pagina zijn nooit bedoeld als discriminerend, haatzaaiend of oproepend tot geweld’, staat er. ‘Reageer respectvol, de politie leest ook mee. Wij nemen afstand van overtredingen.’
Reageren? Tips@volkskrant.nl
Het huidige PVV-Kamerlid Patrick Crijns richtte in 2014 de Facebookpagina ‘Wij doen GEEN aangifte tegen Wilders’ op, als reactie op de kritiek op de ‘minder minder minder’-uitspraken van de PVV-leider. De pagina werd verwijderd door Facebook, dat destijds strengere regels hanteerde rond haatdragende inhoud. Crijns, toen werkzaam bij de storingsdienst van een telecomprovider, lanceerde de pagina opnieuw, vertelde hij aan NRC Handelsblad. Sinds 2017 is de huidige pagina actief.
Dat Crijns, die in 2023 Kamerlid werd, nog steeds betrokken is, blijkt onder andere uit een recente oproep op de Facebookpagina om op hem te stemmen – ‘een Limburger met een missie’. Ook zijn op de pagina de afgelopen maanden videofragmenten van zijn optredens in de Kamer geplaatst, net als die van Maikel Boon. Dit gebeurt niet tot nauwelijks bij andere Kamerleden, op PVV-voorman Wilders na.
‘Geen aangifte’ had volgens de paginagegevens tot voor kort twee beheerders. Vorige week werd er een beheerder toegevoegd. Inmiddels is die informatie afgeschermd. Na vragen van de Volkskrant ging de pagina vrijdag offline.
Maikel Boon is niet alleen beheerder, maar tevens een van de makers van de AI-afbeeldingen op de Facebookpagina. Via zijn account wolftour op AI-dienst Sora genereerde hij volgens weekblad De Groene Amsterdammer zeker 333 afbeeldingen, waarvan een groot deel op de pagina terechtkwam. Ook de Volkskrant had inzage in dat account. Tien minuten nadat het weekblad hem hier vragen over had gesteld, werd het account wolftour van Sora verwijderd. Het privémailadres van Boon is op andere platforms aan de gebruikersnaam gekoppeld.
De Volkskrant publiceert enkele van de met AI gemaakte afbeeldingen, omdat ze bewijslast vormen voor dit verhaal. De krant kiest ervoor terughoudend te zijn en de beelden alleen in klein formaat te plaatsen. De namen van Facebookgebruikers die doodsbedreigingen uitten publiceert de krant niet.
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant