Verkiezingen De strijd om wie de grootste partij kan worden én effectief kan regeren is de laatste dagen voor de verkiezingen nog in volle gang. De PVV en GroenLinks-PvdA hengelen naar een strategische stem, en D66 heeft nog het grootste kiezerspotentieel.
Henri Bontenbal (CDA), Geert Wilders (PVV) en Frans Timmermans (GroenLinks-PvdA) tijdens het NOS Jeugdjournaaldebat.
Het lijkt al bijna een nieuwe Nederlandse traditie: verkiezingscampagnes die tot het allerlaatste moment razend spannend blijven en pas in de laatste dagen worden beslist. Ook voor de campagne van 2025, zonder dominant inhoudelijk thema en duidelijke gamechangers, lijkt dit te gaan gelden. De nieuwste peilingen laten zien dat een aantal grote partijen – PVV, GroenLinks-PvdA, D66 en CDA, op enige afstand gevolgd door de VVD – steeds dichter bij elkaar staan. Daarmee ligt de strijd om wie de grootste partij wordt en doorgaans als eerste aan zet komt bij de formatie nog helemaal open, zeker omdat volgens Ipsos I&O nog bijna de helft van de kiezers sterk twijfelt over welke partij hun stem krijgt.Meerdere partijen proberen de premierskaart te spelen. PVV-leider Geert Wilders twitterde zondag: „Houd Timmermans uit het Torentje, stem PVV!” Timmermans zelf schreef eerder op X: „We zijn dichtbij de grootste te worden en de PVV van de troon te stoten.”De PVV en GroenLinks-PvdA hengelen duidelijk naar een strategische stem, maar van een klassieke tweestrijd is geen sprake, zegt Peter Kanne, onderzoeker van Ipsos I&O. „In de campagne van 2012 bijvoorbeeld waren de VVD en de PvdA in de peilingen heel groot en bleef de rest ver achter. Nu zit het veel dichter bij elkaar en kunnen kiezers ook een strategische stem op het CDA of D66 overwegen om Wilders uit het Torentje te houden.”
De verkiezingen zijn overigens géén premiersverkiezing: Wilders won de vorige verkiezing ruim, maar gaf in de onderhandelingen met VVD, NSC en BBB het premierschap op om een kabinet met de PVV mogelijk te maken. Nu is de PVV door zoveel partijen uitgesloten dat de kans op Wilders als premier uitgesloten lijkt, ook als hij de grootste wordt. Timmermans heeft een ander probleem: als GroenLinks-PvdA de grootste partij wordt in een verder behoorlijk rechtse Tweede Kamer is het niet gezegd dat er een kabinet onder zijn leiding kan komen.
Strategie speelt volgens Ipsos I&O voor 17 procent van de kiezers een rol. Bij kiezers die nu GroenLinks-PvdA willen stemmen ligt dat percentage fors hoger (36 procent): zij hopen te bereiken dat GroenLinks-PvdA als grote linkse partij in de regering komt. Naast deze ‘positieve’ strategische stem is het omgekeerde ook mogelijk: rechtse kiezers zouden een ‘negatieve’ strategische stem kunnen uitbrengen om te voorkomen dat Timmermans premier kan worden.
PVV-kiezers staan voor een dilemma. Een deel van de PVV’ers wil Wilders juist blijven steunen omdat hij wordt uitgesloten, bleek vorige week bij EénVandaag. Deze PVV’ers zien hun stem ook als strategisch: als Wilders toch wint, kan de rest niet om hem heen. Wilders zelf zei zaterdag in Volendam dat „de democratie in Nederland dood is” als de PVV na winst buiten de regering blijft. Maar de kans dat partijen als VVD en CDA zich bedenken is gezien hun duidelijke uitlatingen over het uitsluiten nihil, en ook de route naar een stabiel minderheidskabinet lijkt voor Wilders niet haalbaar.
De angst voor een verloren stem kan PVV’ers op het laatst nog doen switchen, denkt Peter Kanne. „In de tv-debatten herhalen de andere partijen heel duidelijk dat ze niet meer met de PVV gaan regeren, en dat daalt langzaam in bij Wilders’ kiezers.” In het Ipsos I&O-onderzoek zeggen mensen die PVV stemden in 2023, uit te wijken naar met name JA21 en verder ook naar FVD en VVD. Een ander risico voor Wilders is dat zijn kiezer thuisblijft, denkt Kanne. „In 2023 trok Wilders ook veel niet-stemmers die zagen dat de PVV kon gaan regeren, die mensen zouden nu weer thuis kunnen blijven.”Middenpartijen CDA en D66, allebei op grote winst in de peilingen, hopen ook nog mee te doen in de strijd om de grootste partij. De campagne van CDA-leider Henri Bontenbal heeft serieuze schade opgelopen door zijn interview bij Nieuwsuur afgelopen week, waarin hij verdedigde dat reformatorische of islamitische scholen homoseksuele relaties mogen afwijzen. Bontenbal kwam daar snel op terug door te zeggen dat hij te weinig het belang van veiligheid van homoseksuele leerlingen had benadrukt. Een deel van de potentiële CDA-kiezers is door zijn opmerkingen echter weer afgehaakt bij de partij, zeggen ze tegen Ipsos I&O.De hernieuwde populariteit van het CDA had tot nu toe vooral te maken met het imago van Bontenbal, die scoort met zijn boodschap van fatsoen en samenwerken. „Nu ontdekken kiezers dat het CDA ook nog standpunten heeft die staan voor de C van het CDA, en die kunnen behoorlijk conservatief zijn”, zegt Kanne. Het CDA mag nog altijd hoop putten uit het feit dat de cijfers voor Bontenbal goed blijven: hij is bij Ipsos I&O nog altijd de meest gewaardeerde lijsttrekker.
Bontenbal krijgt op dit vlak serieuze concurrentie van D66-leider Rob Jetten, die afgelopen weken steeds beter gewaardeerd wordt. Jetten voert een optimistische campagne die ook het belang van constructief samenwerken benadrukt en is daardoor voor veel (centrumrechtse) kiezers een interessante optie. Uit het Ipsos I&O-onderzoek blijkt dat D66 zelfs nog het grootste kiezerspotentieel heeft van alle partijen: 36 procent van alle kiezers overweegt een stem op de partij, gevolgd door het CDA (31) en GroenLinks-PvdA (30).De VVD staat op fors verlies in de peilingen ten opzichte van de huidige 25 Kamerzetels, maar krabbelt iets op en zal in de laatste dagen hopen nog aan te haken bij de andere partijen. Lijsttrekker Dilan Yesilgöz bleef overeind in de tv-debatten en blijft in haar campagne benadrukken dat zij niet met GroenLinks-PvdA wil samenwerken en dat alleen een stem op de VVD voor een ‘centrumrechts’ kabinet kan zorgen. Met die boodschap lonkt Yesilgöz naar rechtse kiezers die een kabinet met of onder leiding van GroenLinks-PvdA niet zien zitten.Dit kan nog een slimme strategie blijken, hoewel haar slechte imago – van te weinig verbindend tot te populistisch – Yesilgöz parten blijft spelen, ziet Kanne. „Ze wordt heel laag gewaardeerd en dat is echt een drempel voor mensen om op de VVD te stemmen.”
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC